'Voel wat de grote Chinese leiders voelden'

Meer dan vijftig jaar geleden streek Mao Zedong neer in de bergen van Yanan van waaruit hij de communisten uiteindelijk naar de zege leidde. Hoewel China in economisch opzicht allang de weg van het kapitalisme is ingeslagen, bezoeken de Chinese leiders, militairen en studenten nog steeds Mao's 'utopia'. Uitgerekend 'de revolutionaire grond' van Yanan is nu een achtergebleven regio.

YANAN, 23 DEC. Het ruikt fris in Zaoyuan, een gehucht even buiten Yanan. Geel licht valt door de rijen kale bomen. Boeren zijn bezig met de oogst. Op de drempel van een zanderige grotwoning kunnen bezoekers tegen betaling in de kleren van Mao Zedong, wijlen de partijvoorzitter van de Chinese communistische partij stappen. “Voel wat de grote leiders voelden, zie wat zij zagen en leer van de ontberingen uit het verleden”, zegt de gids.

Dit is de regio waar Mao neerstreek met het communistische leger, na de legendarische Lange Mars (1935-36). In de bergen rond Yanan, in de centraal-Chinese provincie Shaanxi, consolideerde Mao zijn machtspositie en perfectioneerde hij zijn communistische achterban, vrijwel buiten bereik van de nationalistische troepen van Chiang Kai-shek en het Japanse bezettingsleger. In Zaoyuan en in de omgeving van Yanan, waar de hele communistische partijtop zich van 1937 tot 1947 had verschanst, was het ook dat Mao zijn belangrijkste politieke denkbeelden op papier zette, waaronder ideologisch invloedrijke stukken over autarkie en 'harde strijd'.

“Dit is het bed van Mao Zedong”, zegt de gids. “Jiang Qing, zijn vrouw, sliep in een ander vertrek, want Mao hield de helft van zijn bed bezet met boeken. Voorzitter Mao studeerde dag en nacht.” De bezoekers schuifelen behoedzaam door de vertrekken van het schemerige hol. Boven het bed hangt een portret van het gelukkige paar. “Voorzitter Mao leidde zo'n eenvoudig bestaan”, fluistert één van de bezoekers licht geëmotioneerd.

Volgens de Chinese propaganda was Yanan een utopie, waar de peetvaders van het Chinese communisme de dagen doorbrachten in samenzijn met de boeren. Zij leefden in volledige eenvoud en ontleenden kracht uit 'de sterke banden van broederschap' met het volk. Bezoekers aan Yanan zijn geen gewone toeristen. Het zijn Chinese overheidsfunctionarissen, militairen en studenten die de tocht door de gele geërodeerde bergen ondernemen om iets op te snuiven van de 'geest van Yanan'.

Vandaar ook het recente inspectiebezoek van Li Tieying, lid van het Chinese kabinet. Li bracht, in navolging van president Jiang Zemin, premier Li Peng en vele ander communistische leiders, een bezoek aan Yanan om respect te betuigen aan 'de martelaren van de Chinese revolutie'. “Yanan is een heilige revolutionaire plaats die van belang is voor alle mensen in binnen en buitenland. Het is daarom de wens van de partij en het hele land cultuur-historische grond te beschermen en de economische hervormingen op die plekken te bevorderen”, zo zei Li Tieying tijdens zijn bedevaart.

Vooral de bevordering van economische hervormingen lijkt geen overbodige wens. Bezoekers die verder kijken dan 'de revolutionaire grond' zien dat in de omgeving van Yanan vrij weinig is gerealiseerd van de communistische utopie. Vijftig jaar later lijkt het gebied nog altijd gevangen in een isolement van armoede en stilstand. De boeren in de dorpen rond Yanan verdienen slecht en de aanhoudende droogte maakt het boerenleven er zwaar.

Net als voorheen wonen de meeste boeren in eigenhandig gegraven holen in de hellingen van de kale bergen. En hoewel de gidsen vertellen dat het “best goed toeven is in de grotten van Shaanxi”, denken de bewoners daar zelf anders over.

Tientallen meters boven Zaoyuan, met uitzicht op het voormalig verblijf van Mao, woont Zhang Hongdui ('Rode Leger'). Zijn politiek correcte naam ten spijt blijkt Zhang kritisch over 's lands politici. “Ze bekommeren zich niet om ons”, klaagt hij. Van de economische hervormingen langs de kust en in de grote steden heeft hij wel eens gehoord, “maar op het platteland is daar niets van te merken”.

De grotwoning van de familie Zhang oogt ondanks alles aangenaam. In de zomer is het er koel en in de winter warm, “maar we hebben geen water en geen elektriciteit”, zegt Zhang met een zucht. Het alternatief, verhuizen naar één van de lager gelegen dorpen, is geen optie. “Een huis graven is goedkoper dan een huis bouwen. Waar haal ik het geld vandaan?”. De grond in Noord-Shaanxi is zo droog en hard, dat de oogst van Zhang niet meer opbrengt dan twee á driehonderd gulden per jaar.

“Over Mao Zedong en andere legendarische leiders wordt veel goeds vertelt, maar ik weet niet wat ik moet denken van de huidige politici. Het lijkt er sterk op dat boeren niet meer tellen in dit land,” zegt Zhang gelaten. Een nieuwsgierige buurman, die het gesprek van een afstand heeft gevolgd, beaamt het, maar waarschuwt in tweede instantie dat Zhang op z'n woorden moet passen. “Zo moet je niet praten, dat haalt toch niets uit”, spreekt hij zijn buurman hem bestraffend toe.

Toch is het de overtuiging van politici als Li Tieying dat een bezoek aan Yanan bijdraagt tot een politiek 'correcte' beeldvorming. “Dit is een plaats waar jonge mensen kunnen leren wat patriottisme is”, aldus Li tijdens zijn bezoek aan Yanan. En zo moeten jonge mensen ook leren dat de huidige politieke leiding voortkomt uit een traditie waarvan de fundamenten hier in Yanan zijn gelegd.

Die jeugd doet er dan verstandig aan alleen de 'historische grond' aan te doen, want daarbuiten, in de hoger gelegen grotten, zouden ze immers op andere gedachten kunnen worden gebracht. “Laat jonge mensen met de ouderen spreken, dáár kunnen zij van leren”, zegt de gids van Zaoyuan. Want, zo legt hij uit, sommigen van hen hebben de revolutie van nabij meegemaakt en een enkeling zou zelfs kunnen navertellen hoe bijzonder een samenzijn met Mao Zedong wel niet was geweest.

De 79-jarige Zhao Zemin bijvoorbeeld. Voor hem is de legitimiteit van politici als Jiang Zemin en Li Peng geen overweging. “De partij is zo!”, zegt hij, terwijl hij zijn gekloofde duim de lucht in steekt. Zhao, die juist bezig is zijn witte kolen te oogsten, is zeer tevreden met de politieke leiders van zijn land. “Maar Mao was de beste”, zegt hij met een grijns. “Ik weet nog dat hij bij ons langs kwam en informeerde naar de oogst. Hij vroeg of we voldoende te eten hadden. Ach, die man was geweldig. Als hij een werktuig leende dan bracht hij het altijd weer terug. En soms was het zelfs gerepareerd. Mao was goed voor de boeren.”

Die mening deelt Yang Yuyan (71), want ook zij vertelt Mao persoonlijk gekend te hebben. “Hij kwam geregeld langs, speelde met de kinderen en wiegde zelfs een baby. Er is zoveel verbeterd door toedoen van Mao Zedong. Kijk, we verbouwen nu meer produkten en onze magen zijn gevuld. Dat was vroeger wel anders. Wat kan ik mij nog meer wensen? Ik heb vier generaties in mijn familie.”

    • Floris-Jan van Luyn