Reli-shoppen, of: kerst met een D66-sfeertje

Is het kerstfeest al uitverkocht? Voor de dienst van acht uur zijn geen kaarten meer te koop, meldt het antwoordapparaat van de rooms-katholieke Dominicus-kerk in Amsterdam. De Raad van Kerken in die stad, schrijft een ochtendblad, heeft vrijwilligers ingeschakeld om de aanzwellende vloed gelovigen een plek in de herberg te helpen vinden. Sommige kerken, vooral de meer traditionele, zijn al dagen van tevoren volgeboekt.

“Past goed bij deze tijd”, vindt dominee Reinier van Kooten. Met stijgende verbazing leest hij, in zijn werkkamer te Soest, het krantebericht. “Waarom huren ze niet meteen het Ajax-stadion, om met zijn allen 'de herdertjes lagen bij nachte' te zingen?” Van Kooten (45) is lid van de Gereformeerde Bond, de behoudende tak van de Hervormde Kerk die vanoudsher sceptisch staat tegenover een uitbundige kerstviering.

Kerstmis? Van Kooten glimlacht en stop zijn pijp. “Tja, we hebben nu eenmaal een paar vrije dagen op naam van Jezus, dus laten we hem er dan ook maar zijn stempel op laten drukken. Beter dan naar de chinees gaan in zijn naam. Maar als die vrije dagen er niet waren, zou ik zeggen: ook prima. Dan is het gewoon iets voor op zondag. Nergens in de bijbel staat dat je de geboorte speciaal op die dagen moet vieren. Dat doen we pas sinds de vierde eeuw.”

Anderzijds, de aantrekkingskracht van het kerstfeest in de moderne tijd begrijpt hij wel. “Het is zo duidelijk aanwezig, tot in de winkelstraat en in de etalages, je kunt er niet omheen. En dat trekt veel mensen naar de kerk, voor een beetje nostalgie en een goed gevoel: 'zo slecht is het nog niet met me, ik zit hier toch maar'. Het is natuurlijk ook mooi: december, koud en donker. Kerstmis geeft dan een persoonlijk tintje aan je leven in een wereld die steeds anoniemer wordt. De dominee moet zijn verhaal die avond ook vooral lief brengen, en dat zal-ie heus wel doen. Hij wordt niet lastig als je eenmaal in de bankjes zit.”

Wordt Van Kooten dat dan wèl? “Ik preek niet tégen gezelligheid - die is juist heel belangrijk, elke zondag - maar ik wijs er wel op dat de boodschap van kerst er toch ook een is van beschuldiging. Jezus is gekomen, ja dat is mooi, maar hij is wel gekomen om te sterven voor onze zonden. Omdat wij eerst alles hebben bedorven. Kerstmis is dus geen gezellig kraambezoekje. Er staat ook een beklaagdenbank - voor iedereen.”

Van Kooten, auteur van een geloofsleer voor de jeugd, erkent dat er sinds de “betonnen jaren zestig” weer meer behoefte bestaat aan religiositeit en ritueel, maar dat brengt hem niet in een “hoera-stemming”. “Religiositeit is nog geen geloof. Wat ik in deze tijd zie, is dat mensen een manipuleerbare religie willen, waaruit je plukt wat je nog een beetje te pruimen vindt en negeert wat je moeilijk of ongeloofwaardig vindt. Dat zie je ook in de New Age-beweging: reli-shoppen. Ik proef er een D66-sfeertje uit. Wel in engelen willen geloven, maar niet in God. Wel de mooie kanten van de boodschap accepteren, maar niet de moeilijke. Religie als bouwsteentje in een life style. Dat is het gouden kalf.”

Die 'D66-mentaliteit', zegt Van Kooten, spreekt bijvoorbeeld ook uit de manier waarop het kledingbedrijf HIJ een religieus getinte reclamecampagne verdedigt. “Ze zeggen: we bedoelden er niks verkeerd mee hoor, maar we vinden het toch jammer als het sommige mensen pijn doet. Daar heb je het weer: dat ik-gerichte 'het is toch OK'-gevoel. Het is trouwens ook tragisch: de arme kerel die zich rijk aankleedt. Zelfbedrog. Want intussen wordt de samenleving steeds harder. Op je werk kan je er zo uit liggen.”

Tegenover de moderne interpretaties stelt Van Kooten “een kinderlijk bijbel lezen”. “Buigen voor de bijbel, in plaats van erboven staan. Je moet als dominee natuurlijk wel over het concrete leven praten, daar niet van, maar ik lever daarvoor niet in wat Paulus noemt 'de dwaasheid van de prediking'.”

Bieden de moderne, harde tijden dan niet juist kansen voor die 'dwaze prediking' en voor de orthodoxe kerk, als plek waar de belaagde moderne mens troost kan vinden? Van Kooten heeft er zijn twijfels over: “Men wil geen troost, men wil geruststelling. Een mooi sprookje voor de kerstdagen. Maar de boodschap van Jezus is geen sprookje - het is namelijk de waarheid - en ook niet 'mooi', maar verontrustend. De bijbel is er niet om zuigreflexen te bevredigen, maar om te zeggen: het zit niet goed met jou. Het is het verschil tussen je laten bevredigen en je laten behandelen. Hij is voor het laatste gekomen.”