Duitse nachten

PHILIP ZELIKOW en CONDOLEEZZA RICE: Germany Unified and Europe Transformed. A study in statecraft

493 blz., Harvard University Press 1995, ƒ63,65

De slag viel op 1 november 1989. Dat was het moment dat de nieuwe Oostduitse leider Egon Krenz, op bezoek in Moskou, Gorbatsjov schokte met zijn verslag van de deplorabele financiële situatie waarin de DDR verkeerde. De modelstaat had een schuld aan het Westen van 26,5 miljard dollar; het tekort op de betalingsbalans beliep over 1989 12,1 miljard dollar; alleen al de rentelasten op de schulden aan het buitenland bedroegen 4,5 miljard dollar, ofwel 62 procent van de harde valuta die werden verdiend met export. Als de DDR moest leven naar rato van de eigen produktie, kreeg de Sovjetleider te horen, zou de levensstandaard onmiddellijk met 30 procent dalen. Even was het stil. Toen tekende de notulist een kruispunt in de geschiedenis op: “Verbaasd vroeg Kameraad Gorbatsjov of deze cijfers juist waren. Hij had niet gedacht dat de toestand zo hachelijk was.”

Reconstructie

Het is een van de talrijke dramatische momenten in de jaren 1989-1990 die leidden tot de Duitse hereniging. Ze zijn te vinden in Germany Unified and Europe Transformed. A study in statecraft, een boek van Philip Zelikow en Condoleezza Rice, twee adviseurs van de toenmalige Amerikaanse president George Bush. In hun adembenemende, bovenal journalistieke reconstructie van de gebeurtenissen blijven enkele grote lijnen zichtbaar, ondanks de vele, intrigerende anekdotes en de soms overgedetailleerde uitwijdingen. Dat bevordert de helderheid, hoewel die mogelijk hier en daar ten koste is gegaan van de objectiviteit. Bush en Kohl komen in het betoog in ieder geval naar voren als een zelfverzekerde tandem die in grote verbondenheid de snelle veranderingen moeiteloos wist bij te houden. Daarentegen werd de Russische politiek gekenmerkt door verwarring en gebrek aan overzicht.

Ter herinnering: de crisis van 1989/90 was begonnen met de exodus via Hongarije van Oostduitse 'toeristen' naar de Bondsrepubliek. De Hongaren hadden hun grenzen naar het Westen geopend, maar zij waren op grond van een verdrag met de DDR gehouden Oostduitsers terug te sturen. Duizenden Roemenen werd echter niets in de weg gelegd. Op 9 augustus maakte Boedapest aan dit onderscheid een eind. Na ampel beraad met Kohl en diens minister van buitenlandse zaken, Genscher, openden de Hongaren tenslotte hun grenzen officieel ook voor de Oostduitsers.

De volgende mijlpaal was de val van de Muur in de nacht van 9 op 10 november. De gebeurtenissen waren tekenend voor de chaos waarin het Oostduitse regime was komen te verkeren. Onder druk van de uittocht was er een nieuwe, liberale wetgeving ontworpen voor reizen naar het buitenland. De wet was haastig in elkaar geflanst en werd op een nauwelijks voorbereide persconferentie bekend gemaakt. De media suggereerden dat alle belemmeringen waren opgeheven, en dat was de lont bij het kruitvat. In de loop van de avond van de negende november dromde een menigte samen bij de Muur. De bewakers waren niet ingelicht over de nieuwe regels en na urenlang aarzelen bezweken zij voor de druk van de massa. In de navolgende dagen trokken ontelbare Oostduitsers door de Westberlijnse straten, zich vergapend aan de in neonlicht badende welvaart.

Dit alles inspireerde kanselier Kohl tot zijn befaamde tien-puntenplan van 28 november dat voorzag in democratisering van en toenadering tot het oostelijke deel van Duitsland met als einddoel een Duitse hereniging binnen een Europese vredesorde. Bush had geen bezwaren, hoewel de afwezigheid van de NAVO in het stuk hem zorgen baarde. Maar Bonns Europese bondgenoten dachten er anders over, zoals bleek toen Bush hen begin december een vier-punten-programma voorlegde waarin de Duitse eenheid werd gekoppeld aan de NAVO en de Europese integratie. De sfeer werd al snel uitgesproken opgewonden. Het begon met de Italiaanse premier Andreotti die zei te vrezen dat het door Bush geopperde zelfbeschikkingsrecht voor de Oostduitsers - volgens Bonn de eerste halte op de weg naar hereniging - uit de hand kon lopen en moeilijkheden kon veroorzaken. Maar Margaret Thatcher viel de Italiaan bij met de mededeling dat zij het voorstel nader wilde bestuderen. Uiteindelijk kwam zij alleen te staan. De zwaarst wegende tegenpool bevond zich vanzelfsprekend in Moskou. De meningen waren daar ernstig verdeeld tussen de hervormers rondom Gorbatsjov en de vertegenwoordigers van het oude regime. Geleidelijk daagde het in Washington dat er iets van gelijk oversteken moest worden ontwikkeld, wilde Gorbatsjov het pleit kunnen winnen. De Sovjet-Unie had inmiddels haar Oosteuropese bufferzone verloren en kon slechts met intimidatie de Baltische landen van onafhankelijkheid afhouden. Een Duitse hereniging binnen de NAVO-oude-stijl was een stap te ver.

Wisselgeld

In nauw overleg met de Bonner kanselarij bereidde een select gezelschap presidentiële adviseurs in Washington de NAVO-top voor die op 5 juli in Londen zou worden gehouden. Daar moest het wisselgeld voor de Sovjets op tafel komen, maar dat leek slechts haalbaar als de bondgenoten zo lang mogelijk op afstand konden worden gehouden. Met medewerking van de Duitse secretaris-generaal van de Atlantische verdragsorganisatie, Manfred Wörner, werd de bureaucratie in Brussel omzeild. De regeringen in Den Haag, Brussel en Kopenhagen werden pas op het laatst mogelijke moment, 3 juli, door Bush telefonisch op de hoogte gebracht.

De verrassing kwam toen Kohl op 15 juli 1990 Moskou bezocht. Gorbatsjov bleek bereid tot het aanvaarden van de Duitse eenheid en van een onbeperkte Duitse soevereiniteit, van het handhaven van de Duitse relatie met de NAVO en van terugtrekking van de Russische troepen van Duits grondgebied binnen drie tot vier jaar. Volgens de auteurs had Gorbatsjov na de Londense NAVO-top zijn conclusies allang getrokken.

De resultaten van Londen waren tot stand gekomen dank zij het gaandeweg toegenomen begrip en vertrouwen tussen de belangrijkste politieke leiders: Bush en Kohl aan de ene, en Gorbatsjov aan de andere kant. Het was een tijdelijke constellatie waarvan het einde al in zicht kwam op het moment waarop zij haar hoogtepunt bereikte.