Akajev wil einde aan exodus hoogopgeleide Russen uit bergstaat; De Kirgiezen kiezen een nieuwe president: de oude

Kirgizië, een van de vijf Centraalaziatische ex-Sovjetstaten, kiest zondag een nieuwe president. Of beter, de Kirgiezen herkiezen naar alle waarschijnlijkheid de oude: Askar Akajev. De leider van deze bergstaat met viereneenhalf miljoen inwoners langs de noordwestgrens van China gaat sinds lang als enige leider in deze hoek van de wereld min of meer door voor een democraat. De leiders van Turkmenistan, Oezbekistan, Kazachstan en Tadzjikistan behandelen hun parlement als in wezen overbodige franje.

Zover is het in Kirgizië nog niet. Al moet je niet te nauw kijken, zei afgelopen week een Westerse waarnemer in de hoofdstad Bisjkek. “Als je aan het oppervlak krabt merk je snel dat de zaken niet zo democratisch verlopen”. Toch kan het Kirgizische parlement nog lastig zijn en kunnen de kranten nog kwaaiig schrijven dat de president er een buitenhuis in Zwitserland en een tweede in Turkije op na houdt.

Eigenlijk had Akajev zich zijn herverkiezing ook anders voorgesteld. Zijn ambtstermijn loopt in 1996 af. Aanvankelijk wilde hij die termijn met een referendum verlengen tot het jaar 2001 of daaromtrent, zoals zijn collega's in de buurlanden ook hadden gedaan. Meer dan een kwart van de Kirgiezen zette zijn handtekening onder het verzoek om een referendum, met als argument dat “de natie rond één leider verenigd moet zijn”. Maar in september zette het parlement de voet dwars. Een meerderheid van de 'Eerste Kamer' zag in een referendum vooral een poging van de regionale leiders - stadhouders van Akajev - om hun positie voor de komende jaren veilig te stellen. Daarom schreef het parlement 'gewone', vervroegde presidentsverkiezingen uit. Dat kwam Akajev ook niet slecht uit, want stemmen vóór de verwachte strenge winter levert minder proteststemmen op dan stemmen erna.

Ondanks zijn straatlengte voorsprong in de peilingen heeft Akajev weinig aan het toeval overgelaten. De media hebben luid zijn lof gezongen en de hele staatsmachinerie heeft zich voor Akajev ingespannen. De tegenkandidaten, aanvankelijk vijf, moesten elk 50.000 handtekeningen ophalen om hun kandidatuur te schragen. Hun grootste handicap was de bepaling dat die handtekeningen niet uit één maar uit elke van Kirgizië's zes provincies afkomstig moesten zijn. Daarom werden er alsnog drie gediskwalificeerd; op hun handtekeningenlijsten zouden niet alle regio's zijn vertegenwoordigd, of er zouden in sommige gebieden meer handtekeningen zijn opgehaald dan er kiezers wonen.

Onder de geëlimineerde kandidaten bevond zich de Akajevs belangrijkste - althans minst kansloze - rivaal, Omoerbek Tekebajev, leider van de liberale Ata Meken (Vaderland-) Partij. Akajev heeft nog twee tegenstanders over, beiden communist en beiden kansloos: Meditkan Sjerimkoelov, voorzitter van het Kirgizische parlement ten tijde van de Sovjet-Unie, en Absamat Masalijev, die de communistische partij al sinds Sovjet-tijden leidt.

Zondag wordt ook een referendum gehouden over de status van het Russisch. Akajev wil het graag tot tweede staatstaal maken, om de omvangrijke Russische minderheid gerust te stellen. Hij hoopt zo een eind te maken aan de massale exodus van veelal hooggekwalificeerde Russen, die de Kirgizische economie zware schade toebrengt. “Kirgizië heeft 2,3 miljoen Kirgiezen, één miljoen Slaven en 600.000 Oezbeken. Een tafel kan op vier poten staan. Hij kan zelfs op drie poten staan. Maar niet op twee poten. De uittocht van de Russen zal de schaal van de belangen doen doorslaan”, zei hij tegen het Russische blad Izvestija.

Veel heeft het tot nu toe niet geholpen. Sinds 1992 zijn 200.000 Russen en 50.000 Oekraïeners en Witrussen uit Kirgizië vertrokken, niet wegens discriminatie, maar wegens de slechte economische toestand. Akajev noemde de staat van de economie afgelopen zomer “rampzalig”. De inflatie leek bedwongen, maar neemt sinds de herfst weer toe. Twintig procent van alle grote en middelgrote bedrijven is de afgelopen jaren failliet gegaan en nog eens twintig procent kan al maanden geen lonen uitbetalen. En als dat wel gebeurt, valt dat loon tegen, want het minimumloon in Kirgizië bedraagt zestig som per maand, en dat is nog geen tientje.