Met een karabijn door Gent; Hallucinerende roman van Guido van Heulendonk

Guido van Heulendonk: Paarden zijn ook varkens. Uitg. De Arbeiderspers. 175 blz. Prijs ƒ 29,90.

Tropenkolder te Gent of het verhaal van een midlife-crisis? Het is niet zo eenvoudig vast te stellen wat het thema is van de springerige roman Paarden zijn ook varkens van de succesvolle Vlaamse auteur Guido van Heulendonk.

Evenals in zijn vorige roman, De vooravond, is de hoofdpersoon een man van in de veertig, 'de nodige verhoudingen achter de rug en de scherpste kantjes van de libido al helemaal afgerond'. En net als in De vooravond is het verhaal opgebouwd als een verslag in de vorm van een verzameling ervaringen. In beide romans wordt dat verslag uitgebracht aan een Grote Afwezige: toen aan de dode moeder van de hoofdpersoon, nu aan de beeldend kunstenares Helena die zijn liefde niet beantwoordt.

Drie weken lang moet de acteur Eduard Bottelaer in een door tropische temperaturen geteisterd Gent voorwerpen verzamelen. Objecten uit de stad zonder Helena, want zij zit drie weken in New York waar ze eveneens voorwerpen verzamelt. Als ze terugkomt zal ze van Bottelaers verzameling 'een installatie' maken, ze zal zijn willekeurige objecten 'transformen tot kunst'. Deze methode past ook de schrijver toe.

Drie weken verzamelen voor de afwezige geliefde, wikken en wegen, oprapen en weggooien, schrijven en schrappen, iets maken uit niets en intussen de waanzin daarvan inzien: dat is de inhoud van Paarden zijn ook varkens. De verzameling waanzin die Bottelaer bijeenbrengt staat voor leegte, eenzaamheid en een gemis aan ordening.

Van Heulendonk vertelt het verhaal in de derde persoon, maar de verteller regisseert de hoofdpersoon zodanig dat diens gedachten, gevoelens, associaties, herinneringen en angsten een - op den duur samenhangend - geheel opleveren. Als lezer meedeinend op de stroom van beelden uit een zinderend Gent duurt het geruime tijd voordat je begrijpt dat Bottelaer bezig is gek te worden, of wellicht altijd al gek is geweest. Stukje bij beetje komen de aanpassingsproblemen in beeld van een boerenzoon die jurist wilde worden, zijn eerste liefde niet kan vergeten en bovendien een aantal jeugdtrauma's, zoals een al te intiem contact met een homoseksuele oom, niet heeft verwerkt. Bottelaer is iemand die zichzelf als mislukt beschouwt.

Maar Paarden zijn ook varkens speelt in het heden: het verleden dient slechts om de wanhoop van de leegte-verzamelaar reliëf te geven en zijn kritiek op de absurde liefdeloosheid van zijn tijd en de kunst die deze voortbrengt begrijpelijk te maken.

Misschien voert Bottelaer met zijn jacht op de verdwenen Helena wel een in drie weken uit te vechten Trojaanse oorlog. Hoe dan ook krijgt hij moordneigingen, en dagelijks groeit zijn behoefte om Gent gewapenderhand te veroveren. Hallucinerend zwerft hij met een karabijn door de van toeristen vergeven stad en slechts het lot voorkomt dat hij het wapen gebruikt. Daarmee is echter de dreiging niet uit de lucht. Niet alleen Bottelaers verzameling - waar hij ten einde raad zelf maar een 'installatie' van maakt - blijkt nutteloos, dat geldt voor het hele leven en dat van hemzelf in het bijzonder. Het boek eindigt dan ook met het begin van een depressie, even onvermijdelijk als beklemmend.

Van Heulendonk heeft een schat aan taal tot zijn beschikking. Met zijn over elkaar heen buitelende beelden en zijn filmische manier van schrijven, compleet met snelle scènewisselingen en knappe montages, weet hij een nauwelijks te definiëren dreiging op te roepen, een spanning die nooit tot ontlading komt. Boven de benauwde stad ontwikkelt zich, ook na drie weken, geen bevrijdend onweer.

Ondanks al het moois dat Paarden zijn ook varkens biedt, is de zeggingskracht ervan toch minder dan die van Van Heulendonks vorige roman. In de eerste plaats omdat het verhaal minder ambitieus is, maar ook omdat de manier waarop het boek is opgebouwd in feite een herhaling is van De vooravond. Als gevolg van deze overeenkomstige compositie, hoe ingenieus ook, toont de nieuwe roman geen ontwikkeling in Van Heulendonks schrijverschap.