Een schermutseling met de waanzin; Bekende en onbekende verhalen van Nabokov chronologisch gebundeld

In de zojuist verschenen verhalenbundel The Stories of Vladimir Nabokov heeft zijn zoon Dmitri een aantal verhalen opgenomen die de Russische schrijver zelf niet gebundeld wilde hebben. Volgens Nanne Tepper had Dmitri beter de wens van zijn vader kunnen eerbiedigen. Want de bundel bevat nu enkele, nooit eerder in het Engels vertaalde, zwakke verhalen. Maar er staan ook 'juweeltjes' in, die “de lezer een korte, verukkelijke wandeling door Nabokovs universum” schenken.

Dmitri Nabokov (ed.) The stories of Vladimir Nabokov. Uitg. Knopff. 659 blz. Prijs ƒ 65,80

'Het is een wat kunstmatig geheel, een beetje te haastig geschreven, met meer aandacht voor de complexe plot dan voor beeldspraak en goede smaak, zodat het voor de Engelse versie hier en daar op de helling moest', schrijft Vladimir Nabokov in een voorwoordje (1974) bij zijn verhaal A Nursery Tale uit 1926. Het siert de meester dat hij zijn falen zag. Stilistische onzorgvuldigheid was hem een doorn in het oog. Zijn beste werk getuigt dan ook van een onovertroffen zorgvuldige, smaakvolle en persoonlijke stijl. Het verschijnen van The stories of Vladimir Nabokov, waarin al zijn korte verhalen zijn verzameld, zou daarom een vreugdevolle gebeurtenis moeten zijn. Misschien moet de lezer die bekend is met het werk prompt naar een persoonlijke favoriet bladeren en zich overgeven. Ik deed dat niet. Helaas, helaas.

Zijn meeste korte verhalen schreef Nabokov (1899-1977) in de eerste helft van zijn literaire leven, in zijn moedertaal, het Russisch. Het leeuwedeel werd door zoon Dmitri Nabokov vertaald, onder toezicht van vader. Ook schreef Nabokov enkele verhalen in het Engels, en één in het Frans. Opmerkelijk is hoe zelden hij zich in de tweede helft van zijn literaire leven nog waagde aan dit genre.

The stories of Vladimir Nabokov bevat 52 reeds bekende verhalen, plus 11 nooit eerder uit het Russisch vertaalde en twee die niet eerder waren gebundeld. Je moet van goeden huize komen wil je de taak op je nemen deze ultieme verzameling te bezorgen. Dmitri Nabokov heeft de schijn mee, maar dat is voorlopig ook alles.

Al uit het voorwoord blijkt dat Dmitri zich niet heeft gehouden aan vaders wensen. Nabokov liet een lijstje van de negen verhalen achter die hij in aanmerking vond komen voor vertaling en publikatie. Dmitri haalde tot mijn opluchting The Enchanter van dat lijstje - niet vanwege goede smaak maar vanwege het feit dat dit pre-Lolita ding reeds als korte roman werd gepubliceerd; desalniettemin hoort het als horreur niet thuis in een waardige collectie. Maar hij voegde er even eigenzinnig titels aan toe die Nabokov niet had opgegeven.

De verzameling is opzettelijk gerangschikt in chronologische volgorde, of wat daar het dichtste bij komt, schrijft Dmitri. Waarom? Wel: een duidelijk pluspunt van deze nieuwe rangschikking, stelt Dmitri, is dat het 'een goed overzicht biedt van Nabokovs ontwikkeling als schrijver'. Een hoogst eigenaardige stelling, daar een van de meest opvallende eigenschappen van Nabokovs oeuvre is dat het juist in kwaliteit geen chronologische opbouw heeft; dit oeuvre kent eenvoudig hoogtepunten, mindere werken en dieptepunten. Warhoofd Dmitri ruikt wel onraad en vervolgt dan ook: het is interessant dat de ontwikkeling niet lineair is, en dat een opvallend rijp verhaal plotseling kan opduiken tussen jongere, simpelere verhalen. Wie 'opbouw' in het oeuvre van Nabokov zoekt, vindt de uitwerking van hoofdthema's: het Geheugen, de Beleving van de Tijd, Talent, Fantasie, Eerste Liefde, de vete van het Voorstellingsvermogen met de toekomst en de 'hiernamaalsgedachte'. En de Taal, uiteraard. Maar niet, zoals de idioot van de familie beweert, 'misschien het diepste, belangrijkste thema: de wreedheid van de mensen, de wreedheid van het lot'. Dat zijn immers twee nogal verschillende motieven, die meestal in dienst staan van de plot, in vele van de hier gebundelde, vroege verhalen. Maar ook nadrukkelijk in Lolita, waarin beide motieven Humbert Humberts levensloop bepalen en enkele van Nabokovs thema's tot salto mortales dwingen, waar menig Nabokoviaan die zich geoefend toeschouwer waande voorgoed duizelig van is geworden.

Boskabouter

Nabokov zelf stelde zijn vier verhalenbundels samen door criteria als 'theme, period, atmosphere, uniformity, variety' aan te wenden. Deze benadering is door Dmitri verworpen. Hier ziet de lezer zich gedwongen de reeds bekende en de nieuwe verhalen louter an sich te lezen, of in het licht van het complete oeuvre. Voor lieden die niet van de dwingelandij van een schrijver zijn gediend kan dit een verademing zijn, voor hen die de meester respecteren en de bundels kennen lijkt enige argwaan niet meer dan terecht.

Het eerste verhaal van The stories of Vladimir Nabokov, en tevens het eerste 'nieuwe' verhaal The Wood-Sprite (Nabokovs debuut, 7-1-'21), stond niet op Nabokovs lijstje. Een Russische emigré, verkerend in een schemerzone van delirische nostalgie, wordt bezocht door een boskabouter die eveneens de wijk zegt te hebben genomen, na de verwoesting van Russische wouden en het zien van bloedbaden. Gemengde gevoelens. Hier en daar een schitterend zinnetje, maar al met al een pathetisch probeersel.

Het tweede verhaal, ook nieuw, Russian Spoken Here (evenmin op Nabokovs lijstje) handelt over een emigré-familie die een Cheka (de latere KGB) agent gijzelt. Nabokov laat hier alle mogelijkheden onbenut. Stilistisch onbeduidend, narratief zouteloos en inhoudelijk ronduit potsierlijk in het licht bezien van andere werken van Nabokov waarin gevangenen en gevangennemers een rol spelen. Snel vergeten.

Derde verhaal, Sounds - niet op vaders verlanglijstje. Een onding. Een noot van Dmitri, achterin de bundel, vertelt dat deze liefdesgeschiedenis voer voor biografen zou kunnen zijn. Goh. De toon van dit proza is te wee voor woorden; niet de held, maar de strekking is onhoffelijk én zelfingenomen. Dit is een combinatie van eigenschappen die sommige van Nabokovs helden in het meest prachtige proza, in de meest esthetisch-moralistische werken van zijn hand doen belanden, zoals in Ada bijvoorbeeld, waar talent en tendresse het winnen van de terreur van frustraties en frivoliteiten, waar verdichting en humor het winnen van nostalgie.

Ik geef de chronologie van Dmitri nog één kans. Het vierde verhaal is er een van Nabokovs lijstje, al heeft zoonlief de titel die vader voorstelde veranderd. Van het oorspronkelijke The Wingstroke, maakte hij - verbluffend - Wingstroke; een verandering die na lezing ook nog eens discutabel blijkt. Hier zien we Nabokovs talent in volle glorie. Hoe moeilijk er iets over te vertellen zonder de toekomstige lezer voor de voeten te lopen. Laat ik volstaan met te zeggen dat de misschien wat al te bizarre plot beeldspraak en goede smaak niet in de weg staan. We beleven met de held het delirium van de wanhoop, een schermutseling met de waanzin en zien hem uiteindelijk uit het beeld lopen. Gemangeld door een worgengel, maar met één doel voor ogen: zijn leven in eigen hand nemen.

Levenswijsheid

Deze chronologie irriteert. Iemand die voor het eerst met het werk van Nabokov kennismaakt krijgt, als hij in deze collectie bij het begin begint, een volkomen verkeerd beeld van een auteur die eigenlijk met deze bundel geeerd had moeten worden. Ook de variatie, die in de door Nabokov zelf samengestelde bundels wel aanwezig is, gaat hier verloren. In de eerste helft van The stories krijgen we al te vaak met de vorm van de directe lyrische rede te maken, blijken de verhalen zich voor een groot deel met de zwarte kant van Nabokovs thema's bezig te houden en is de stilistische grandeur van de meester soms ver te zoeken. Wat doe je met nagelaten verhalen 'die nog in aanmerking komen voor publikatie'? Apart uitgeven, of achterin een 'complete' verzameling opnemen. De vijf verhalen die Dmitri op eigen houtje vertaalde kunnen maar het best vergeten worden. De andere acht vallen niet uit de toon en mengen, als vele andere verhalen, Nabokoviaanse pracht en praal met Nabokoviaanse gebreken. De 'nieuwe' verhalen Gods en Beneficence, bijvoorbeeld, waarin een geliefde aangesproken wordt, zijn minder opgehangen aan plot dan aan thematiek, tekening en sfeer, hetgeen Nabokovs betere werk kenmerkt.

Gods begint als een hilarisch loflied op het leven, tot op een onverwacht moment gerept wordt van een gestorven kind. De ik, die in dit opeens hartverscheurende verhaal zijn rouwende vrouw toespreekt, geeft blijk van de onwankelbare moed die hem geschonken wordt door de schoonheid en absurditeit van details uit het dagelijkse leven. Het talent van de mens om pijn te pareren met de hoogmoed van de artistieke beleving, een overwinningsroes die vervolgens weer genuanceerd wordt door het feit dat de ik niet in staat blijkt het graf van het kind te bezoeken, waardoor hoogmoed verandert in moed: 'My heart, too, has soared through the dawn. You and I shall have a new golden son, a creation of your tears and my fabels.'

Zoals in Gods, legt ook in Beneficence iemand zich niet neer bij 'de wreedheid van het lot'. Hier wordt een minnaar die in de koude straten van Berlijn tevergeefs wacht op zijn overspelige geliefde getroffen door de magie van een oud vrouwtje dat in een stalletje ansichten verkoopt. Prompt verlaat Nabokov zijn tot dan nogal pathetische toon en portretteert op zijn unieke wijze die kleumende ziel met haar hopeloze handel. Daarna gaat het weer mis en krijgen we een flinke alinea naar poëtica riekende levenswijsheid:

'Here I became aware of the world's tenderness, the profound beneficence of all that surrounded me, the blissful bond between me and all of creation, and I realized that the joy I had sought in you was not only secreted within you, but beathed around me everywhere [...]. I realized that the world does not represent a struggle at all, or a predaceous sequence of change events, but shimmering bliss, beneficent trepidiation, a gift bestowed on us and unappreciated. '

Op zo'n moment verlang je naar een roman van de meester. Gezegd dient namelijk dat een niet gering deel van The stories eenvoudig verbleekt bij Nabokovs romans. Zouden we uit dubieuze welgemanierdheid deze vergelijking vergeten dan valt op dat thema's door de beperkte ruimte vaker verwoord dan uitgewerkt worden en dat een nogal houterige plot de schrijver al te zeer bezighoudt zodat lommerrijke uitweidingen erbij inschieten. Dat men ook in de minst geslaagde verhalen op de meest schitterende zinnen stuit maakt de ene lezer misschien hongerig, de andere zal vermoeid raken door het zoeken.

Waar ligt nu de kracht van de betere verhalen? Evenmin als in Nabokovs romans is de plot van doorslaggevend belang voor de kwaliteit. In zijn vier bekende verhalenbundels (A Russian Beauty, Tyrants Destroyed, Details of a Sunset en Nabokovs Dozen) zien we een schrijver die bovenal plezier wil beleven aan 'de Wisselwerking van Inspiratie en Combinatie'. In het beste geval schenkt de uitkomst van deze wisselwerking - Bezieling - de lezer een korte, verrukkelijke wandeling door een wonderbaarlijk universum. In het slechtste geval aanschouwt hij geamuseerd een patience met pedanterieën.

Stokpaarden

Ik noem nog enkele juweeltjes. Ultima Thule bijvoorbeeld, ooit het eerste hoofdstuk van Nabokovs onvoltooide laatste Russische roman, bevat een dialoog tussen een door nostalgie gekwelde kunstenaar die zijn vrouw verloren heeft en een man die 'het raadsel van het universum' heeft opgelost. Alles werpt Nabokov in de strijd. Eerst de lyriek van de gekwelde weduwnaar die zich tot zijn overleden vrouw richt, een proloog die ons de gevaren en verrukkingen van de aandoening 'Nostalgie' toont. Vervolgens het hilarische gesprek tussen de wanhopige en de alwetende: humoristische uiteenzettingen over de beperkingen van het menselijke voorstellingsvermogen, over de vermeende nutteloosheid van het Ultieme Inzicht voor de mens. De alwetende beantwoordt elke vraag (Is er een God? Is er een hiernamaals? Et cetera) ontwijkend en besluit ten slotte met de mededeling dat ergens in zijn ontkenningen van aardse veronderstellingen per ongeluk een glimp van de waarheid is geslopen. Het verhaal beschrijft bovenal de vreugden en wreedheden van de fantasie en de wijze waarop Nabokov hier zijn trojka stokpaarden berijdt is fenomenaal.

De verhalen Mademoiselle O en First Love, beide met toestemming van de auteur autobiografisch te noemen (en later opgenomen in zijn verdichte memoires Speak Memory), zijn schitterend in hun eenvoud en stilering. Het verhaal Lance (1952), waarmee The Stories besluit, is voor zover we nu weten het laatste korte verhaal dat Nabokov ooit schreef. Stilistisch is het één van de minst geslaagde verhalen uit de verzameling, inhoudelijk echter van een ongehoorde geheimzinnigheid. Men leest het telkens weer in de hoop de raadselen te ontcijferen. Dat is de verdienste van de magie van Nabokov thema's, een auteur die na 1952 nog enkele meesterlijke romans zou schrijven.

De korte voorwoorden die Nabokov bij de vertalingen van zijn Russische verhalen schreef zijn achterin deze verzameling opgenomen, alsmede de voorwoorden bij de bundels zelf. Een tip: sla het voorwoord van Dmitri en de verhalen die niet op Nabokovs lijstje stonden over. Stel eventueel aan de hand van de gegevens achterin zelf vijf bundels samen: vier bestaande en een nieuwe van acht verhalen. Dan heeft men een verzameling voor het leven. Zelfs een ruimte van vier, vijf pagina's weerhoudt Nabokov er in zijn beste verhalen niet van zijpaden te betreden die hem bekoren: het is zijn universum, het is zijn rondleiding. Dat hij in The Stories of Vladimir Nabokov nooit al te lang afdwaalt is misschien een pre voor hen die met deze auteur willen kennismaken, het zal hen zonder twijfel naar de romans doen grijpen. Zij die bekend zijn met de verhalen weten dat je Nabokov altijd weer kunt herlezen. Voor het Nederlandse publiek verschijnen over ongeveer zes weken al deze verhalen in twee kloeke delen bij De Bezige Bij, de uitgeverij die de Nederlandse lezer een onbetaalbare dienst bewijst door de verzamelde werken van Nabokov opnieuw te vertalen en in een schitterende reeks te bezorgen. De Bezige Bij blijkt de voorkeur te geven aan de chronologie zoals hier beschreven, hetgeen helaas als een gemiste kans mag worden beschouwd.