'Astronauten van de zestiende eeuw'

Terug naar IJshaven: Vier eeuwen na Barentsz, Ned.3. 23.07-23.47.

Toen de matrozen van Willem Barentsz in 1596 voor het eerst ijsbergen zagen riepen ze uit: “Witte zwanen!” In de daaropvolgende poolwinter hebben ze ijs en kou in al hun gedaanten van nabij leren kennen. Al twee keer eerder had Barentsz geprobeerd 'om de Noord' naar Azië te reizen; ditmaal had theoloog en cartograaf Plancius hem geadviseerd om nog noordelijker te gaan, boven Nova Zembla, daar zou het “zeker gans gewis en zonder twijfel” goed gaan. Wat zullen Barentsz en de zijnen hem vervloekt hebben toen de witte zwanen hen dwongen op Nova Zembla te overwinteren, waar ze van een van hun schepen het beroemde Behouden Huys bouwden. Zoals bekend is Barentsz, “principael beleyder ende eenighen stuerman” op de terugweg overleden.

Volgend jaar is het vier eeuwen geleden dat deze 'astronauten van de zestiende eeuw' hun bijdrage leverden aan Nederlandse geschiedenis aan de vooravond van de Gouden Eeuw. Eind vorige eeuw kreeg het Rijksmuseum een ruime verzameling objecten in bezit die in en rond het huis waren gevonden, maar gedurende het communistische tijdperk was Nova Zembla voor westerse onderzoekers verboden gebied. In 1992 slaagde een expeditie van het Groningse Arctisch Centrum erin om als eerste Nederlandse groep de locatie te bezoeken; dit najaar heeft een gecombineerde expeditie van twaalf Nederlandse en veertien Russische wetenschappers het huis en de omgeving afgegraven. Ze hadden ook gehoopt Barentsz' schip en graf te vinden, maar dat is helaas niet gebeurd.

In opdracht van de RVU heeft een televisieploeg een verslag van de expeditie gemaakt. We zien ze nu in stralende zon, dan in mist en gierende wind met metaaldetectoren, troffels en hun handen de koude aarde doorploegen; ze meten, ze tekenen, ze jagen een ijsbeer weg met lichtkogels, ze pakken een van de fundamentsbalken op en leggen die om onnavolgbare redenen elders neer. Een van de mooiste momenten is de vondst van een piepklein beeldje van een naakte vrouw. Als de Nederlandse archeoloog in de hut terugkeert met een bijzondere vondst, een gaaf bord, staat de afgunst aan een ieders gezicht geschreven.

De film heeft een hoog Hollands Glorie-gehalte dat nog versterkt wordt door de muziek die uit een Grolsch-reclame afkomstig lijkt. Jammer dat de makers met grote omzichtigheid om alles heen lopen wat actueel of controversieel zou kunnen zijn. Om de samenwerking met de Russen bijvoorbeeld, die ongetwijfeld een zekere wederzijdse cultuurshock teweeg zal hebben gebracht na een maand op elkaars lip op een onbewoond eiland. Wat vooral ontbreekt is een antwoord op de belangrijkste vraag: wat heeft deze expeditie nu aan nieuwe kennis opgeleverd? Wellicht wordt volgend najaar daar een antwoord op gegeven in de tentoonstelling die het Amsterdamse Scheepvaart Museum over Barentsz organiseert.

    • Tracy Metz