Turkse fundamentalisten beloven gerechtigheid

De fundamentalistische Welvaartspartij is een van de grote kanshebbers in de Turkse verkiezingen op 24 december. Haar vertegenwoordigers hebben zich praktisch huis-aan-huis gemanifesteerd.

ANKARA, 21 DEC. Een bonte mengeling vrouwen bevolkt de gemeentelijke bruiloftszaal in Sincan, een snel groeiende buitenwijk van de Turkse hoofdstad Ankara. Een enkeling is blootshoofds en Westers gekleed, maar de meesten dragen een kleurige hoofddoek en een lange regenmantel - tientallen hebben zich in het zwart verhuld. Aan de muren hangen leuzen: 'Eindelijk wordt úw mening gevraagd', 'Het leven wordt steeds duurder' en 'Het enige antwoord op de (Koerdische) terreur is de Welvaartspartij'. Uit de luidsprekers klinkt marsmuziek, afgewisseld door voordrachten van jonge vrouwen met veelvuldig het woord Allah, God.

Als Halise Ciftçi het podium betreedt, wordt de stemming geestdriftig. Het hoofd van de vrouwenafdeling van de moslim-fundamentalistische Welvaartspartij in de hoofdstad vertelt dat ze net uit Çabuk, een andere satellietwijk van Ankara, komt waar 80 procent van de bevolking op de Welvaartspartij zegt te stemmen. “En op hoeveel procent kunnen we in Sincan rekenen”, vraagt ze het publiek met overslaande stem. “HONDERD PROCENT!” dreunt de zaal.

De Welvaartspartij begint overmoedig te worden. Na de verrassende uitslag van ruim 19,1 procent bij de gemeenteraadsverkiezingen vorig jaar maart - wat de partij onder andere de burgemeestersposten in Istanbul en Ankara opleverde - mikt men er niet slechts op om zondag bij de parlementsverkiezingen als grootste partij uit de bus te komen, men voorspelt zelfs genoeg stemmen te vergaren om alléén aan de macht te komen. Partijleider Necmettin Erbakan vindt het dan ook niet nodig om deel te nemen aan de debatten op de Turkse televisiekanalen. Terwijl de leiders van de andere politieke partijen urenlang ruzie maken op het scherm, reist hij per vliegtuig, helikopter of bus door het land. “25 december, als de uitslag bekend is, wordt een feestdag voor de Welvaartspartij”, voorspelt Ciftçi.

Maar zover is het nog lang niet. Hoewel het deze keer verboden is om opiniepeilingen te publiceren, melden de Turkse media in verhulde taal dat de Welvaartspartij inderdaad als grootste uit de bus zou kunnen komen. Maar de populariteit van de politieke islam stabiliseert zich rond de 20 procent en de grote aantallen kiezers die hun stem nog steeds niet hebben bepaald, geven die naar verwachting uiteindelijk aan de rechtse Moederlandpartij van Mesut Yilmaz, de eveneens conservatieve Partij van het Juiste Pad van premier Tansu Çiller, de Democratisch Linkse Partij van Bülent Ecevit of de Republikeinse Volkspartij van vice-premier Deniz Baykal. Ook deze vier partijen overschrijden volgens diezelfde 'geheime' opiniepeilingen de nationale kiesdrempel van tien procent. Hun leiders hebben al aangekondigd niet te willen samenwerken met de Welvaartspartij, die volgens hen de wereldlijke wetten in Turkije uiteindelijk wil vervangen door de shari'a, het islamitische recht, om Turkije zo terug te werpen in de tijd.

Ook al wordt de Welvaartspartij misschien de grootste partij in Turkije, regeren lijkt dus vooralsnog een utopie. Desondanks is de seculiere meerderheid in Turkije geobsedeerd door de Welvaartspartij. Waar staat zij ècht voor? Waarom is de politieke islam zo razend populair onder vrouwen? Op dergelijke vragen hebben de populaire Turkse kranten de afgelopen weken tevergeefs een antwoord proberen te vinden. Wie bepalen het gezicht van de partij? Het meer gematigde, snel groeiende, jonge kader, of de oude garde van radicale, naar binnengekeerde religieuze politici?

De Welvaartspartij lijkt zich welbewust niet te willen laten vangen in een herkenbare politieke ideologie. “Ik zou niet weten met welke politieke partij in Europa of het Midden-Oosten we vergeleken kunnen worden”, meent Ali Riza Yilmaz, voorzitter van de Welvaartspartij in Ankara. Vooralsnog blijft het een massapartij voor mensen met religieuze sympathieën die elkaar vinden in de leus Adil Duzen, gerechtigheid. Voor de fanatieke moslims wordt hier de Koran mee aangeduid; anderen protesteren zo tegen de corruptie in politieke en ambtelijke kringen, de hoge werkloosheid en de chronisch te hoge inflatie in Turkije, momenteel rond de 80 procent.

Het buitenlandse beleid is wazig. Terwijl partijleider Erbakan in verkiezingsredes scherp uithaalt naar de vorige week overeengekomen douaneunie tussen Ankara en Brussel, laat hij tegelijkertijd weten niet tegen handel met het Westen te zijn, maar tegen de curatele van Brussel waaronder Turkije nu gebukt gaat. Anderen, zoals de burgemeester van de stad Rize aan de Zwarte Zee, Sevki Yilmaz, menen dat het vrijhandelsakkoord “zelfs met bloed bestreden zou moeten worden”. Ook het economische beleid vertoont contradicties. Tot nu toe was de Welvaartspartij bijvoorbeeld tegen rente op banktegoeden, maar dat standpunt lijkt inmiddels achterhaald. “We zijn niet uit op veranderingen van vandaag op morgen”, zegt Abdullah Gul, een afgevaardigde van de Welvaartspartij in het parlement, geruststellend. “We gaan zeker verder met de privatisering”, aldus Cevat Ayhan, een andere afgevaardigde van de partij in het parlement. “Daarbij wordt geen onderscheid gemaakt tussen Arabische en andere gegadigden.”

Erbakan introduceerde onlangs een nieuwe kreet: de 'zwarte doos'. Hiermee doelt hij op de vele beslissingen in Turkije die zich achter gesloten deuren voltrekken. “Als de Welvaartspartij aan de macht komt, zal aan de hand van referenda veelvuldig de wil van het volk worden gepolst”, belooft hij.

“Ik stem op de Welvaartspartij”, zegt een kleine middenstander in een van de vele winkelpassages in Kizilay, het hart van Ankara, “niet omdat ik vijf keer per dag bid, maar omdat ik wil dat er iets verandert in dit land. Er moet een einde komen aan de sociale ongelijkheid en de verloedering van de politiek.” Ersönmez Yarbay knikt instemmend. Hij staat derde op de kieslijst van de Welvaartspartij in het eerste district in Ankara. Vanmiddag bezoekt hij de middenstanders op de derde verdieping van deze winkelpassage. “Veel zaken staan leeg”, zegt hij om zich heen kijkend. “Dat is gevolg van de economische politiek van de huidige regering.” Zijn optreden is niet agressief. Hij maakt slechts zichzelf en zijn partij aan de middenstand bekend en vraagt om steun. Het boekje met het verkiezingsprogramma wordt achteloos op de toonbank achtergelaten.

Op die manier heeft de Welvaartspartij zich in de afgelopen tijd aan vrijwel elke deur in Turkije gepresenteerd. Met name in de buitenwijken van de grote steden, waar de snelle urbanisatie van Turkije zich het sterkst laat merken. In de arme woonwijken verstrekt de partij voedsel en kolen, en wordt de nadruk gelegd op onderwijs en gezondheidszorg. En de burgemeesters van de deelgemeenten organiseren regelmatig bijeenkomsten met het volk om zo de indruk te versterken dat de Welvaartspartij als enige hun problemen kan oplossen.

Het leven in de metropolen biedt nieuwe mogelijkheden, maar schept tegelijkertijd verwarring en twijfel over de identiteit. En de islam vertegenwoordigt de orde, die het leven weer overzichtelijk maakt. “We moeten ons weer verantwoordelijk voor elkaar gaan voelen”, zegt Sibel Eraslan, oud-voorzitter van de vrouwenafdeling van de Welvaartspartij in Istanbul. “We hopen dat zo de gemeenschapszin weer wordt ontwikkeld, dat buren weer voor elkaar gaan zorgen en dat de familiebanden niet worden verbroken. Het zijn waarden die tot onze nationale cultuur behoren, maar die we door de sterke oriëntatie op het Westen kwijtraken.”

De angst dat hun kinderen zich te veel identificeren met de buitenlandse series op de televisie, leeft vooral onder de vrouwen met een plattelandsachtergrond. Sinds de Welvaartspartij in 1989 vrouwenafdelingen oprichtte, hebben zij zich massaal aan de politieke islam overgegeven. “Van de leden in Ankara bestaat 25 procent uit vrouwen”, zegt Halise Ciftçi met onverholen trots. “Per maand melden zich 9.000 vrouwen bij ons aan aan, dat is 300 per dag en een per elke drie minuten.” Vrouwen behoren tot de actiefste leden. “Ik stap al weken lang 's morgens om acht uur de deur uit voor huisbezoeken”, vertelt Meryam Tunç, hoofd van de vrouwenafdeling van de Welvaartspartij in Sincan, “om er pas 's avonds tegen achten terug te keren.”

De verstedelijking van Turkije heeft tot gevolg dat ook de islamitisch georiënteerde meisjes naar school gaan, een opleiding volgen en zich betrokken voelen bij de politiek. Onder hen leeft het idee dat de Westerse invloed de positie van vrouwen verslechtert. In de populaire media werd scherp uitgehaald naar de Welvaartspartij, toen bleek dat er geen vrouwen op de kieslijsten waren geplaatst, ook al hadden 21 vrouwen zich hiervoor aangemeld. De partijleiding verschuilt zich achter het argument dat de Turkse wetten verbieden dat vrouwen met een hoofddoek om als afgevaardigden in het parlement worden geaccepteerd. Maar het is duidelijk dat de harde kern van de partij vindt dat de plaats van de vrouw allereerst thuis is.

Dat gaat de Welvaartspartij stemmen kosten, voorspelden enkele nationale dagbladen, maar onder de vrouwelijke leden speelt het niet. “We houden ons aan de partijdiscipline”, zegt Ciftçi zonder rancune. “Bovendien zijn we nieuw in de politiek. Over vijf jaar, als er opnieuw verkiezingen plaatshebben, is het onze beurt.”