Rond de keukentafel

Medisch Contact. Weekblad van de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot Bevordering der Geneeskunst. Themanummer arts en milieu. Uitgeverij Misset, Maarssen. Abonnementsprijs voor niet-leden ƒ 199,50. Losse nummers ƒ 13,50.

De keukentafel-epidemioloog die samen met verontruste wijkbewoners op zoek is naar ziekte door milieuverontreiniging is twijfelachtig bezig. Hij veroorzaakt onnodige paniek onder de bevolking, want het is nu wel duidelijk dat door bodemverontreiniging de levenskansen niet noemenswaardig dalen.

Dr. Kees van der Heijden van het Europees Centrum voor Milieu & Gezondheid in Bilthoven veegde twee maanden geleden in deze bijlage (19 okt) de vloer aan met het meldpuntennetwerk Milieu en Gezondheid waar Nederlandse burgers met gezondheidsklachten over milieuverontreiniging terecht kunnen.

De keukentafel-epidemiologen slaan nu terug in een themanummer (arts en milieu) van het weekblad Medisch Contact. Hoofdredacteur C. Spreeuwenberg bespreekt in zijn commentaar de uitlatingen van Van der Heijden en concludeert dat moet worden voorkomen “dat de verontruste burger de dupe wordt van de minachting van salontafeldeskundigen voor hun collegae die gedwongen zijn aan de keukentafel het handwerk te verrichten.”

Enkele keukentafelwerkers hebben artikelen in het themanummer geschreven. Zij zijn milieu-arts of milieukundige bij Gemeentelijke Gezondheidsdiensten of milieu-adviseur bij een arbeidsomstandighedendienst, of inspecteur bij de Inspectie Milieuhygiëne. En zij nemen klachten van wijkbewoners serieus, bijvoorbeeld als ergens binnen een jaar in een klein straatje vijf mensen aan kanker overlijden, terwijl er vijf jaar geleden een paar kilometer verderop een vuilverbrandingsinstallatie is geopend.

Van der Heijden vindt die aandacht onzin. Het veroorzaakt onrust en leidt af van de werkelijke problemen. Sterfte wordt, blijkt uit cijfers van de wereldgezondheidsorganisatie (WHO), vooral beïnvloed door voedingsgewoonten en leefstijl. Veel en vet eten, roken en overmatig drankgebruik hebben in Europa de meeste invloed op de sterfte.

Van der Heijden, de 'salontafel-epidemioloog', noemde in het interview drie milieuinvloeden die schadelijk kunnen zijn. Slechts een daarvan komt in Medisch Contact aan de orde: stofdeeltjes. De Nederlandse stofexpert prof.dr.ir. B. Brunekreef schrijft dat jaarlijks naar schatting 5.000 mensen in ons land 1 tot 2 jaar eerder overlijden door kleine-deeltjes-luchtverontreiniging.

Maar milieuproblemen veroorzaken meer dan een vroege dood, aldus de keukentafelepidemiologen. Er zijn waarschijnlijk milieu-invloeden die pas op lange termijn de gezondheid beïnvloeden. En, voert milieuhygiëne-inspecteur C. van den Bogaard aan, ook de hinder van geluid, geur, trilling of licht is volgens de gezondheidsdefinitie van de WHO een gezondheidseffect. Dus ook stress door de gedachte dat milieuverontreiniging slecht is voor de gezondheid is al een gezondheidseffect van milieuverontreiniging.

Dus doen de milieu-artsen en meldpuntmedewerkers hun werk. Alle namen voor verschillende normen (er bestaan grens-, richt-, streef-, interventie- en advieswaarden en daarnaast nog grenswaarden tijdens de arbeidsuren: de maximaal aanvaardbare concentraties) passeren de revue. En komen er verontruste buurtbewoners langs, dan wordt het stappenschema gevolgd, dat nu in Medisch Contact wordt beschreven.

En wat leveren al die waarden en procedures in Nederland op? De epidemiologie is groot geworden door klein te beginnen. De eerste keukentafelepidemioloog haalde in Londen de zwengel van een pomp om verspreiding van cholera te verhinderen. Maar tegenwoordig zijn de resultaten minder spectaculair, zo blijkt als in Medisch Contact de recente resultaten worden besproken. De dioxine-opwinding rond de vuilverbrandingsinstallaties is weggeëbd. Het beroemdste voorbeeld in het afgelopen jaar was het dorp Weurt, onder de rook van Nijmegen en van de regionale vuilverbrandingsinstallatie.

Het laatste nieuws dat de NRC-lezer daarover heeft vernomen was dat het gemeentebestuur een uitgebreid onderzoek instelde naar de vele kankergevallen in het dorp. De arts en GGD-milieukundige M. Drijver schrijft daar nu over dat er onder mannen 50% en onder vrouwen 30% meer kankergevallen waren in de jaren rond 1990. Bij vrouwen kwam dat door de invoering van de borstkankerscreening. Daarmee werden in een jaar de borstkankers ontdekt die anders pas in de paar jaar daarna tot uiting zouden zijn gekomen. Het is, vervolgt Drijver, onwaarschijnlijk dat een lokale verontreiniging zo sterk tussen geslachten zou differentiëren. Bovendien was die vuilverbrandingsinstallatie veel te kort in bedrijf om al kanker te kunnen veroorzaken. De overincidentie bij de mannen heeft waarschijnlijk te maken met roken, drinken en eten, of is domweg toeval. Van deze groot in het nieuws gekomen zaak blijft zodoende weinig over.

Er zijn maar weinig 'ziekteverheffingen' in Nederland geweest waarvan achteraf met zekerheid externe milieuverontreiniging van huis en tuin is aangewezen. De voorbeelden in Medisch Contact zijn de beroemde voorbeelden die steeds weer worden aangehaald. De milieu-artsen en meldpuntmedewerkers verlenen vooral zorg aan mensen die zich ongerust maken over de milieuverontreiniging. En Van der Heijden vindt vast dat ze die ongerustheid deels zelf opwekken.