Nederlandse bijdrage aan Europese reuzentelescoop

Een Frans-Nederlands consortium ondertekent een dezer dagen het contract voor de bouw van een grote detector voor de Very Large Telescope (VLT) van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) op de berg Paranal in Chili.

Het gaat om een combinatie van een camera en een spectrometer voor onderzoek aan de mid-infraroodstraling uit het heelal. Het instrument, VISIR geheten (VLT Imager Spectrograph in the IR), is bestemd voor het tweede exemplaar van de vier 8,2 meter telescopen die in de komende jaren op Paranal zullen verrijzen.

Voor deze Europese reuzentelescoop zijn verschillende grote detectoren gepland, die blijvend aan één van de vier telescopen zijn verbonden. Slechts een van deze instrumenten is bestemd is voor waarnemingen in het mid-infrarood: het golflengtegebied tussen iets beneden de 10 micron en iets boven de 20 micron. Zulke straling wordt uitgezonden door koele objecten in het heelal en ook vele astronomisch interessante moleculen verraden zich via hun lijnstraling in dit golflengtegebied.

VISIR bestaat uit een zeer gecompliceerde constructie van lenzen, spiegels, filters en detectoren. Dit alles bevindt zich in een cilindrische vacuümtank van 1,7 meter diameter en 1,1 meter hoog, die gekoeld wordt tot een temperatuur van 40 graden boven het absolute nulpunt. De detectoren zelf worden gekoeld tot ongeveer 5 à 10 K. Zo wordt voorkomen dat de metingen worden verstoord door warmtestraling uit de omgeving. Het instrument weegt in totaal 1,5 ton en komt direct onder de hoofdspiegel van de tweede telescoop te hangen: in het zogeheten Cassegrain-brandpunt.

Het Nederlandse deel - de spectrometer - wordt gebouwd onder leiding van de NWO-stichting Astron. Voor het Franse deel - de camera, besturing, detectoren en koeling - is het Service d'Astrophysique in Saclay bij Parijs verantwoordelijk.

Het instrument gaat ruim 5,5 miljoen gulden kosten; Nederland krijgt hiervan éénderde deel en Frankrijk tweederde. De 100 jaar aan mankracht die in de bouw gaat zitten wordt later door de ESO 'terugbetaald' in de vorm van gegarandeerde waarnemingstijd aan de betreffende telescoop. De streefdatum voor de oplevering van het instrument is voorjaar 2000.

Volgens Jan Willem Pel, project scientist voor het Nederlandse deel, is VISIR een van de meest interessante instrumenten van de Europese telescoop, omdat dit golflengtegebied astronomisch gezien nog betrekkelijk onontgonnen is.

Tot dusverre waren goede infraroodwaarnemingen voorbehouden aan satelliet-telescopen die buiten de dampkring werken en daarom geen last hebben van warmtestraling uit de omgeving.

Voor het waarnemen van infraroodstraling uit het heelal is een hoge en zeer droge plaats vereist. Pas sinds vrij kort is apparatuur beschikbaar waarmee in het infrarood gedetailleerde afbeeldingen van hemelobjecten kunnen worden gemaakt. Op de 2640 meter hoge berg Paranal zal straks in het mid-infrarood even scherp kunnen worden waargenomen als in zichtbaar licht.

    • George Beekman