Het Negen- spel

Een nieuw spel verzinnen is het moeilijkste wat er is, zegt BATTUS, en hij kan het weten. Voor het door hem bedachte Negenspel heeft u nodig: een pen,een klein stukje papier, woordkennis, enige telvaardigheid, een beetje fantasie. Zet een schaal met kerstkransjes op tafel, schenk dampende bisschopswijn en laat kerstbomen, kerststallen en kerstfilms voor wat ze zijn. Dan kan het gek-rak-eel beginnen.

Het Negenspel wordt het liefst gespeeld door vier of vijf spelers. Drie of zes kan ook. Twee spelers kunnen beter gaan scrabbelen. Met zeven of acht spelers kan het lawaaiig worden en lang duren.

Een van de spelers wordt benoemd tot Hoofdletter. De jongste speler, de oudste speler, de winnaar van het vorige potje Negenspel, of degene die het eerst “Ik ben Hoofdletter” roept. Mijnheer of mevrouw Hoofdletter telt het aantal aanwezigen waarbij Hoofdletter ook zichzelf meetelt. Stel, er zijn vijf spelers. Dan is het de taak van Hoofdletter om een Nederlands woord van vijf letters te bedenken. Dat is niet zo moeilijk. Het woord van Hoofdletter mag slechts de volgende letters bevatten:

ABDEGHKLMNOPRSTVWZ.

Verboden zijn derhalve de letters CFIJQUXY en IJ.

Stel, Hoofdletter bedenkt het vijfletter- woord KERST. Dat zegt hij tegen niemand, want het gaat er nu juist om dat een van de andere spelers het woord in Hoofdletters hoofd raadt.

In strikte afzondering schrijft Hoofdletter de vijf letters van het woord KERST op een papiertje dat hij vervolgens in vijf stukjes scheurt, zodanig dat op elk papierstukje een van de vijf letters K, E, R, S en T staat. Deze vijf papiertjes legt Hoofdletter omgekeerd op tafel. Elk van de spelers pakt een van de papiertjes en kijkt welke letter erop staat. Nu weet elke speler dus één letter van het geheime woord, terwijl Hoofdletter, als hij of zij niet al te vergeetachtig is, zelf het hele woord weet. Hoofdletter mag dan ook niet mee-raden. Wel moet Hoofdletter goed opletten of een van de spelers 'Kerst' roept. Op dat ogenblik is het spel beëindigd.

Na het pakken en lezen van de letterpapiertjes wordt het een tijdje stil. Elke speler bedenkt namelijk een woord van negen letters dat begint met de ontvangen letter. Waarom negen letters? Omdat er meer woorden van negen letters zijn dan van enige andere lengte.

In het negenletterwoord mag elke letter van het alfabet gebruikt worden. U kunt de lange ij als een of twee letters tellen, u mag accenten en tremaatjes en andere letterversierselen gebruiken. In het geval van KERST zouden de vijf spelers bijvoorbeeld de volgende woorden kunnen bedenken:

Kakkerlak, Elfuurtje, Rotzakken, Spijkerbed, Tandakken. Dit zijn toevallig woorden uit de serie aan-bak-ken, bak-poe-der, dak-dek-ker, elf-uur-tje, gasfitter, hakkenbar, kakkerlak, lekkerbek, mannengek, nokkenlijn, oorlellen, papzakken, rotzakken, tandakken, verversen, wellustig, zatladder, waarin het feit dat het woord negen letters telt eenvoudig valt vast te stellen.

Maar de vijf hadden ook kunnen kiezen uit de serie kledingstukken: alpinopet, bontkraag, dienstpet, espenblad, gleufhoed, hoepelrok, kapothoed, lendedoek, mantelpak, nylonkous, onderjurk, petticoat, regenjack, schaatsen, trouwjurk, voetenzak, winterjas, zwembroek. Dan waren hun vijf woorden dus geweest:

Kapothoed, Espenblad, Regenjack, Schaatsen, Trouwjurk.

U vindt espenblad geen kledingstuk? U ziet in het Groene Boekje dat lendendoek een n in het midden heeft? Maar ik had helemaal niet gezegd dat u in het Groene Boekje, of in welk woordenboek ook, mag kijken. In het oude Groene Boekje staat trouwens espeblad, maar over zulke details maken we geen ruzie. Ik heb die kledingstukken en kak-ker-lak-woorden alleen maar genoemd om aan te geven hoe verschrikkelijk veel negenwoorden er zijn. Op deze pagina staan nog wat van die rijtjes, waarvan u zelf het thema mag bepalen.

Elke speler gaat, als hij aan de beurt is, zijn medespelers uitdagen om zijn negenwoord te raden. Daartoe vertelt hij iets over zijn woord. De houder van de letter K, die kapot-hoed of kakkerlak in zijn hoofd heeft, zegt derhalve:

“Mijn theepotje kun je op je hoofd zetten”, of “Mijn theepotje heeft pootjes” (ik meen dat een kakkerlak pootjes heeft). Het woord dat geraden moet worden is dus vervangen door het negenwoord 'theepotje'.

Als een speler meent te weten welk woord een ander in het hoofd heeft, kan hij, als hij aan de beurt is, een aantal lucifers (of stuivers, of pepermuntjes, of voor mijn part gouden tientjes) neerleggen voor de houder van het woord en hardop raden welk woord het is. Raadt hij juist, dan krijgt hij, behalve zijn inzet, nog eens tweemaal dat bedrag uitbetaald door de speler wiens woord hij raadde. Raadt hij niet juist, dan is hij het ingezette 'geld' kwijt aan de speler die zijn woord zo slim wist te omschrijven dat de ander dacht het te weten. De uitdager wedt dus met het voordeel van een dubbele uitbetaling als hij goed raadt.

Hoofdletter heeft natuurlijk het voordeel dat hij weet welke letters er in omloop zijn. Daar kan hij misschien extra mee verdienen. Aan de andere kant kunnen de andere spelers uit het raden van Hoofletter afleiden welke letters hij heeft opgeschreven. Zelfs al weet iemand alle letters, dan kan hij, in het geval van KERST, nog verkeerd raden met STREK.

Als de speler met een K kakkerlak had gekozen en als hij na de geheimzinnige woorden “Mijn theepotje heeft pootjes”, bij de volgende beurt heeft gezegd: “Ik griezel ervan dat er een theepotje in mijn bed zou kunnen liggen”, dan kan Hoofdletter, die zelf de letter R heeft getrokken, denken dat het onsmakelijke beestje een Engerling is, en tien pepermunten inzetten. Die is hij dan kwijt, niet omdat een engerling geen pootjes heeft (daar weet ik niets van), maar omdat het woord kakkerlak was.

Spelers waarvan het woord geraden is, mogen, als ze de beurt hebben, met hun resterende kapitaal blijven proberen de woorden van anderen te raden en zo weer rijk te worden. Als er nog maar één speler is met een ongeraden woord, dan moet die onder alle andere spelers zijn kapitaal uitdelen en zijn woord openbaren. Dat is de straf op het te ondoorzichtig maken van je theepot-verhalen.

Naarmate er meer negenwoorden geraden worden, raken er meer letters van het Hoofdletterwoord, in ons geval KERST, bekend. Iedere speler, behalve Hoofdletter mag op elk moment het woord roepen waarvan hij meent dat Hoofdletter het verzonnen heeft. Als Hoofdletter dat woord hoort roepen, is het spel uit en kan het gekrakeel beginnen of iedereen wel juiste theepotzinnen heeft uitgesproken. Goede luisteraars en opletters kunnen uit de geroepen woorden opmaken welke letters de anderen in handen hebben gekregen.

Wie het Hoofdletter-woord raadt is de morele winnaar van het spel. Wie de meeste stuivertjes of lucifers in zijn bezit heeft, is de materiële winnaar van het spel en heeft een gunstige uitgangspositie voor een volgend potje, waar hij grote inzetten kan riskeren. Bij het volgend spel wordt natuurlijk een ander tot Hoofdletter benoemd. Hoofdletter kan nooit de morele winnaar worden, maar hij heeft wel het voordeel dat hij de beginletters die in omloop zijn, kent.

Toelichtingen

Waarom mag Hoofdletter in zijn woord de letters CFIJQUXY en IJ niet gebruiken? Omdat er te weinig negenwoorden met die letters beginnen.

Mogen er ook eigennamen gebruikt worden? Van mij wel, maar dat moet dan wel vooraf overeengekomen worden. Kies dan gerust uit de reeks:

Agamemnon, Botwinnik, Descartes, Euripides, Gerbrandy, Heidegger, Kandinsky, Lomonosow, Malewitsj, Nooteboom, Offenbach, Paasikivi, Rembrandt, Scarlatti, Troelstra, Velazquez, Wysjinski, Zoroaster, of uit de reeks:

Apeldoorn, Barneveld, Dodewaart, Eindhoven, Giethoorn, Hilversum, Kortenhof, Leimuiden, Medemblik, Naaldwijk, Ouderkerk, Purmerend, Rozendaal, Sappemeer, Terneuzen, Vinkeveen, Witmarsum en Zuidwolde, of uit de reeks:

Antwerpen, Bethlehem, Dubrovnik, Edinburgh, Gotenburg, Köbenhavn, Luxemburg, Moermansk enzovoort.

Welke taktiek moet men hanteren bij de theepot-aanwijzigingen? Je moet de waarheid spreken. Je moet zoveel prijsgeven dat je een medespeler verleidt geld in te zetten op de weddenschap dat hij je woord heeft geraden. Bovendien moet je zien te vermijden de laatste niet-geradene te zijn. Als er twee personen met ongeraden woorden zijn overgebleven, dan heeft diegene die het eerst aan de beurt is, geluk. Diegene zal de neiging hebben om een overduidelijke omschrijving te geven, teneinde niet de laatste met het ongeraden woord te zijn. Dat heeft dan weer het risico dat de speler die na hem aan de beurt is een zeer grote inzet kan inzetten, omdat hij bijna zeker kan zijn wat het woord is van die een-na-laatste bezitter van een ongeraden woord.

Variaties in het spel

Een goed spel wordt door ervaren spelers gewijzigd. Er zijn twee manieren om de spelregels te variëren.

De eerste manier is het wijzigen van de getallen in de regels. Zo kun je achtspel spelen of zevenen of zessen of vijven (beschouw ij hier even als één letter) of vier, of tre, of bi. Mij lijkt negenspel het mooiste.

Je kunt ook de dubbele uitbetaling van de inzet vervangen door een drievoudige of enkele uitbetaling. Theoretisch zijn zulke waarden in een spel te optimaliseren, maar dat vergt grote computer-simulaties en de ervaring wijst uit dat juist idiote, onrechtvaardige spelregels, zoals de letterwaarde bij scrabble, of de paardensprong bij schaak, de charme van het spel uitmaken en bijzondere taktieken bij de spelers oproepen.

De tweede manier is het wijzigen van de toegestane woorden. Ik heb eenderde van het alfabet verboden in het Hoofdletterwoord te zitten, maar dat verbod kan opgeheven. Je kunt ook bijzondere eisen aan de woorden opleggen. Eis dat een woord twee betekenissen heeft, dan verzeil je in een variant van het woordenspel waar Theepotje uit afkomstig is.

In plaats van theepotzinnen uit te spreken, kun je ook je woord duidelijk maken door een kleine voorstelling te geven, zoals dat bij verschillende charades gebruikelijk is. In plaats van het woord direct te raden door het te zeggen kun je ook 'mee gaan spelen' om aan te geven dat je het woord kent zonder dat de andere spelers deze geheimzinnige conversatie tussen woordhouder en woordrader begrijpen. Dat is een variant uit het Oudvaderlandse “Wat zeg je van m'n vriend”.

Slotwoord

Een nieuw spel verzinnen is het moeilijkste wat er is. Per eeuw mogen er maar twee succesvolle nieuwe spelen bijkomen en deze eeuw heeft al Monopoly en Scrabble. Hun bedenkers stierven steenrijk of straatarm kortelings. U bent proefkonijnen voor het Negenspel en ik hoor graag hoe u het speelde, welke variaties u verzon, en waarom het leuker is dan pandverbeuren. In ruil voor uw medewerking stel ik alle toekomstige royalties uit dit spel en zijn elektronische opvolgers ter beschikking van het Wereld Taal Fonds. Mijn erfgenamen zullen mij verwensen, maar dit is mijn laatste wil.

U mag het Negenspel en zijn verzinner vervloeken en belasteren, maar ik meen wel dat het nooit eerder door iemand werd verzonnen. Natuurlijk zijn het raden naar een in het hoofd genomen woord, het wedden tussen twee spelers, de plotselinge wisseling van fortuin bij wie zijn woord het langst verborgen heeft, elementen uit andere spelen. Maar als u mij wilt doen huilen, stuur dan een oudere beschrijving van het Negenspel.

Maak de volgende rijtjes af: Alexandra, Butterfly, Dikkertje, Eucalypta, Grootmama, Hyacinthe, Kortjakje, Leistikow, Magdalena, Nefertete...

Aanbidder, baronesse, directeur, Engelsman, gatlikker, hansworst, kannibaal, lafscheet, meidengek, novellist...

Allumeuse, bullepees, deurklink, enterbijl, gemberpot, haaknaald, kandelaar, ladenkast, magnetron, navelband...

Achterste, borstbeen, druipneus, endeldarm, gehemelte, hartzakje, kittelaar, linkerarm, middenrif, neusgaten...

Apenootje, dubbeltje, eierdopje, gedichtje, hagedisje, kabinetje, leugentje, meiklokje, noedeltje...

Aeroplaan, beemdgras, douarière, emmergeld, gladakker, hemelvuur, kegelsnee, lichtebil, maagdeken, negenhoek...

Amourette, boekenbal, dissonant, echtbreuk, gelddorst, hedonisme, katatonie, leedwezen, manoeuvre, nepotisme...

Adjectief, biografie, drukproef, eufemisme, genitivus, hebraïsme, keelklank, leenwoord, metathese, naamwoord...

Autotypie, buidelrat, douarière, eskimohut, glareous, hofbazuin, katerhuis, Labrousse, muizenval, Nieuwolda...

Antikrist, biechthok, doodzonde, excelsior, gelovigen, hagepreek, katholiek, lofbazuin, mandement, nihilisme...

Athletiek, bloedhond, doedelzak, estafette, golflinks, herhaling, kanosport, lauwerier, missprong, nederlaag...

Appelboom

beukenoot

dwergbeuk

espenblad

gipskruid

helmbloem

kerselaar

lepelblad

muurpeper

narcissus

parnassia

reigerbek

sneeuwbes

treurroos

venushaar

wegdistel

zonnedauw.

Architect

boekanier

diplomaat

ex-dichter

germanist

handelaar

kastelein

landmeter

metselaar

neuroloog

ontvanger

politicus

regisseur

souffleur

timmerman

veefokker

wegwerker

zendeling.

Alligator

brilslang

dikkoppie

engerling

gemzenbok

hermelijn

kabeljauw

leeuwerik

muilpaard

neushoorn

oranjetip

pestvogel

rammelaar

springbok

torenvalk

vleermuis

witkopaap

zilvervos.

Aluminium

boterkoek

draadglas

ebbenhout

geelkoper

hoeksteen

kalkspaat

lancaster

materiaal

neteldoek

onyxsteen

sjantoeng

vuursteen

zandsteen.