Ik wensch dat gij mij onmidde-lijk gehoorzaamd

De tentoonstelling 'Uit Koninklijk Bezit' ter gelegenheid van het honderdjarig bestaan van het Huisarchief op het Noordeinde zal op 27 januari worden geopend in het Noordbrabants Museum in Den Bosch. Daarna zal de tentoonstelling nog te zien zijn in het Fries Museum te Leeuwarden en tot het eind van het jaar in Museum Paleis Voorhout in Den Haag.

De tentoonstelling 'Kersttraditie in Paleis Het Loo' is te zien t/m 7 januari.

De decembermaand is vanouds in feestpapier gewikkeld. Sinds de Germaanse goden uit de winterhemel zijn verdreven om plaats te maken voor een stoet roomse heiligen worden er pepernoten gestrooid, appels opgepoetst, cadeautjes verzonnen, linten gestrikt. De periode van de betoverende 'Twaalf Nachten' die op 25 december begon en duurde tot 6 januari heeft sinds de onttroning van Wodan niet zoveel van zijn luister verloren. Hoewel Sint Nicolaas, Sint Maarten, Santa Claus en Drie Koningen elkaar beconcurreren dienen ze hetzelfde doel: met geschenken en lekkers licht brengen in de donkerste maand van het jaar. Al in de 16de en 17de eeuw deden de welgestelde burgers druk decemberinkopen. Een man kon zijn liefste verrassen met een reukappel, een vlooienbontje, een luxe tandenstoker, een mof, een hangspiegeltje voor aan haar gordel, een tongschraper of een geparfumeerde waaier van Spaans leer. Aan de vorstenhoven werd op grotere schaal uitgepakt. Meer dan vierhonderd jaar geleden verheugde Elizabeth I zich vooral op New Yearsday. Dan verscheen ze in oogverblindende kleding om geschenken in ontvangst te nemen. Iedereen wist dat ze verzot was op cadeaus en complimenten. Daarom maakten rijk en arm er veel werk van. De graaf van Northumberland verraste haar in 1589 met 'One jewel of golde like a lampe garnesshed with sparks of diamonds and one opall', terwijl doctor Bayly eerbiedig 'a pott of greene gynger' in haar uitgestrekte handen drukte. De geschenken werden door een hofklerk genoteerd. Elizabeth was net zo dankbaar voor een zwanedonzen waaier, bestikt met parels, robijnen en gouddraad als voor een Hollands tandendoekje 'faire wroughte with black silke'. De hovelingen, van minister tot stalknecht, mochten op nieuwjaarsmorgen namens de koningin geld of zilveren schotels vol lekkers in ontvangst nemen. Aan de feestelijkheden kwam nog geen einde, Twelfth-night, Driekoningenavond, stond voor de deur, waarvan de sfeer dank zij Shakespeare's gelijknamige blijspel springlevend is gebleven.

De geschenken die aan het Franse hof werden gegeven waren uiterst kostbaar. Koning Lodewijk XIV die als vijfjarige kleuter de troon had bestegen, werd in 1643 verblijd met een leger van honderd zilveren speelgoedsoldaatjes. Ze voerden op mechanische wijze allerlei gevechtshandelingen uit en lieten een kanonnetje knallen. Een gouden speelgoedkanonnetje kon door twee vlooien worden voortgetrokken. Het was de bedoeling om bij de jeugdige vorst belangstelling voor krijgskunst op te roepen. En dat lukte. De koning groeide op tot een despotisch militair die in 1672 - het Rampjaar - een groot deel van ons kastelenbezit in puin zou schieten.

Een erotisch geschenk bedacht Lodewijk XV bijna een eeuw later voor zijn met schoonheid en intelligentie begenadigde maîtresse, de markiezin van Pompadour. Hij liet een zwaar vergulde badkuip vervaardigen, waarvan de poten en randen werden ingelegd met parels en edelstenen. Zijn geliefde reageerde koel op het toiletmeubel. In het 18de-eeuwse Versailles waren geen badkamers te vinden. Baden was iets voor zieken of zwakzinnigen.

Wie in het Koninklijk Huisarchief de Den Haag op zoek gaat naar buitensporige en kostbare kerstgeschenken wordt enigszins teleurgesteld. Aan het Oranjehof gaf men elkaar vooral nuttige en degelijke cadeaus. Zo werd prinses Wilhelmina op het kerstfeest van 1883 door haar moeder, koningin Emma, verrast met onder meer een poppenhuis, glazenkast, boeken, reistas, poppenbestek, pop, borstel- en bezemgarnituur. Voor Wilhelmina was het spel met haar vele poppen een serieuze zaak. De prinses werd op haar tiende jaar tot koningin uitgeroepen en oefende op haar vele poppen de strenge rol van toekomstig monarche. Een poppenschriftje uit 1891 bleef bewaard en we lezen daarin de regel: “Ik wensch dat gij mij onmidde-lijk gehoorzaamd.”

Miss E. Saxton-Winter was gouvernante van Wilhelmina. De prinses kwam daardoor op de gedachte dat ook haar poppen een gouvernante nodig hadden. Liefst eentje uit Parijs. Koningin Emma liet daarom in 1886 als kerstverrassing in de Franse hoofdstad een prachtige damespop maken. Deze mademoiselle is een meter hoog, heeft een kop van biscuit-porselein, ogen van bruin glas, een pruik van echt haar en een soepel lederen lijfje gevuld met kleine stukjes kurk. Ze arriveerde op Het Loo in een japon met tournure en een valies met uitgebreide garderobe, waar een huidige Barbiepop stil van zou worden. Ze had sieraden, spiegeltjes, parfumflesjes en zilveren theeserviesjes ter beschikking om de toekomstige koningin te leren hoe ze zich volgens de hofetiquette moest kleden en gedragen. Haar gouvernante schreef in haar mémoires: “Over de beelderige Parijse corsetjes zaten de japonnetjes onberispelijk, maar ontelbaar waren de kleine haakjes en oogjes, waarmee mademoiselle's ingewikkelde kledingstukken dicht gemaakt moesten worden.”

Wilhelmina kreeg spoedig genoeg van de nuffige pop. Ze liet de verzorging van de Parisienne over aan haar gouvernante. De lijst van Wilhelmina's kerstgeschenken vermeldt door de jaren heen verder: kippen en varkentjes voor haar boerderijtje op Het Loo (1882), een wagen met paard (1886)), een ponywagen (1892).

Ook na haar inhuldiging blijven de kerstgeschenken van een onthutsende degelijkheid: een haardijzer voor de woonkamer, een Turks tabouret en een schilderij van Mastenbroek (1898).

Emma gaf in 1896 opdracht voor de bouw van het Koninklijk Huisarchief waarin sindsdien de historische verzameling van het Huis Oranje-Nassau wordt gecatalogiseerd en bewaard. Op de tentoonstelling 'Uit Koninklijk Bezit' die ter ere van het honderdjarig bestaan van het huisarchief wordt gehouden, nemen de poppen van Wilhelmina een prominente plaats in: met dit legertje van knuffelpoppen kon de toekomstige koningin zich in haar poppenhoek op Het Loo eenzaam voelen, maar ze was tenminste niet alleen.