Opportunisme achter de winkelkassa

Het principe van de vrije markt is voor het Nederlandse bedrijfsleven vaak een rekbaar begrip. De supermarkten vormen daarop geen uitzondering. Wanneer het dereguleringsbeleid van de overheid leidt tot meer omzet, zoals bij de verruiming van openingstijden, onderschrijft het grootwinkelbedrijf onverkort het kapitalistische ideaal. Maar wanneer deregulering de poort openzet voor buitenlandse concurrentie, bepleit de gevestigde orde bij de overheid net zo gemakkelijk bescherming tegen een prijzenoorlog via een anti-dumpregeling.

Voorzitter Jan van den Broek van het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL), de belangenvereniging van de supermarkten, schetste gisteren in een eindejaars-bijeenkomst een dualistisch beeld. Enerzijds zal de concurrentiestrijd tussen de Nederlandse supermarkten in 1996 feller zijn dan ooit tevoren. Prijzenoorlogen en onderbesteding van de consument teisteren de supermarkt. De levensmiddelenbranche hekelt de onwil van de overheid om de stijging van de prijzen van huren, gas en licht, openbaar vervoer, reinigingsrechten en onroerend goedbelasting een halt toe te roepen. Maar anderzijds leidt deregulering door de overheid tot nieuwe kansen op omzet, zoals de opkomst van de buurtwinkel en de verkoop van levensmiddelen bij tankstations. Het grootwinkelbedrijf verdringt zich om van de nieuwe mogelijkheden gebruik te maken. “Het wordt nooit meer zoals het geweest is”, zei Van den Broek, bestuurder van de Dirk van den Broek-supermarkten.

De concurrentie in de levensmiddelenbranche is moordend. Terwijl de omzet dit jaar zal stijgen tot meer dan 40 miljard gulden, zijn de supermarkten goedkoper geworden voor de consument. De prijzen in de supermarkt stegen 1 procent, terwijl de inflatie in Nederland circa 1,5 procent bedroeg. Volgens het CBL hebben de supermarkten 200 miljoen gulden aan marge ingeleverd in 1995. Van den Broek voorspelde dat de onderbesteding er toe zal leiden dat “de strijd om het marktaandeel feller zal worden dan ooit tevoren”.

Gezien de afkalvende marges is het begrijpelijk dat de supermarkten niet zitten te wachten op de plannen van minister Wijers van economische zaken om prijsafspraken (de zogenoemde bodemprijs) te verbieden. Het grootwinkelbedrijf wijst erop dat buitenlandse ketens als het Duitse Lidl klaar staan zich via prijsoorlogen een positie op de traditioneel gesloten Nederlandse markt te verschaffen. Van den Broek herhaalde gisteren het pleidooi voor een anti-dumpingsregeling, een verbod om artikelen beneden de inkoopprijs te verkopen. Het CBL hanteert daarbij het argument dat vooral zelfstandige detaillisten het slachtoffer zullen worden van een prijsoorlog.

Maar die bezorgdheid over de zelfstandige detaillist is plotseling afwezig als het schrappen van regels de grootwinkelbedrijven kansen geeft op meer omzet. Sinds duidelijk is geworden dat binnenkort de winkel tot 10 uur 's avonds open kan blijven, komt de een na de andere supermarktketen met plannen om de buurtwinkel in ere te herstellen. Die buurtwinkel is nu nog vooral het domein van zelfstandige ondernemers. Albert Heijn en Spar zijn druk bezig met buurtsuper-formules en Markant Food Marketing en supermarktketen De Boer (de nieuwe formule Dinny's) kwamen de afgelopen weken met soortgelijke plannen. En ook spelen de grootwinkelbedrijven gretig in op de verruiming van de mogelijkheden om levensmiddelen te verkopen buiten de traditionele kanalen, zoals tankstations. Marktleider Albert Heijn en oliemaatschappij Shell ontvouwden gisteren plannen om samen kleine winkels te gaan exploiteren bij een aantal tankstations in Nederland.

De afgelopen weken voerden zelfstandige detaillisten tevergeefs oppositie tegen langere openingstijden. De zelfstandige drogist of kruidenier, die zelf in de winkel staat, wil ook wel eens een vrije avond hebben. Maar wat betreft de openingstijden hanteren de grootwinkelbedrijven overbiddellijk kapitalistische criteria. Supermarktondernemer Van den Broek sprak gisteren dreigende taal. Ook de zelfstandige winkelier krijgt door de verruiming van de openingstijden nieuwe mogelijkheden. Maar wie zich niet wil aanpassen staan zeer moeilijke tijden te wachten.