'In Kenia wil iedereen alleen zijn zakken vullen'

De blanke Keniaan RICHARD LEAKY had een grote reputatie opgebouwd als paleoantropoloog en natuurbeschermer toen hij eerder dit jaar besloot de politiek in te gaan. Deze stap wekte grote ergernis bij de Keniaanse autoriteiten, die Leaky's partij, Safina, nog steeds niet geregistreerd hebben. “Het ontbreekt Kenia aan goed leiderschap”, aldus Leaky.

NAIROBI, 19 DEC. Tien jaar geleden nog had Kenia in het Westen de reputatie een van de weinige succesverhalen in Afrika te zijn. Het politieke klimaat was stabiel, er werden geen socialistische experimenten uitgevoerd zoals in buurland Tanzania en het kende jarenlang een vrij forse economische groei.

Inmiddels lijkt het alsof Kenia in de ogen van datzelfde Westen een paria is geworden. Westerse donoren stelden een gedeeltelijke hulpboycot in tegen het land uit onvrede over de grootschalige corruptie en het gebrek aan vooruitgang bij het democratiseringsproces. De criminaliteit heeft er ongekend grote vormen aangenomen. Naast 'gewone' burgers zijn ook onder anderen diplomaten het slachtoffer. En volgens een onlangs gepubliceerd rapport van de mensenrechtenorganisatie Amnesty International wordt er in Keniaanse gevangenissen regelmatig gemarteld.

De blanke natuurbeschermer, paleoantropoloog en sinds kort ook politicus Richard Leaky is van geboorte Keniaan. Een kwart eeuw werkte hij voor de Keniaanse overheid, eerst als directeur van de nationale musea en vervolgens als hoofd van de nationale parken. Tot grote ergenis van het politieke establishment en de president, Daniel arap Moi, ging hij dit jaar de politiek in en richtte de, overigens nog niet geregistreerde, oppositiepartij Safina (de Ark) op.

“De politie martelt inderdaad op grote schaal”, bevestigt Leaky het rapport van Amnesty. “Verdachten worden zo ertoe gebracht te bekennen. De situatie in de gevangenissen is uitermate slecht.”

De grootste zorgen van de Keniaanse bevolking zijn tegenwoordig vooral de toenemende criminaliteit en corruptie. “ Deze zijn beide nauw verbonden met het slechte bestuur”, aldus Leaky. “Iedereen vult zijn zakken. Algemeen wordt er ook van uit gegaan dat niemand zich daar ook meer druk over maakt. Als er grootschalige diefstal plaatsheeft door hoge ambtenaren die daarvoor niet worden vervolgd, als de politie dagelijks op de wegen smeergeld aanneemt van chauffeurs, als rechtszaken niet doorgaan omdat rechters worden omgekocht, als de regering geen maatregelen neemt tegen haar ministers als die aanzetten tot geweld, dan trekken de mensen de conclusie dat ook zij maar beter de wetten van de jungle kunnen volgen om zo te overleven. Het wordt steeds erger. Bovendien zijn er een heleboel wapens uit onze buurlanden in omloop en ook daar doet de politie niets aan. Al deze elementen vormen de bouwstenen voor de situatie waarin we ons nu bevinden: een ramp. Het ontbreekt Kenia aan goed leiderschap.”

U werkte zelf jarenlang in het systeem dat U nu als verrot bestempelt. Gelooft u niet meer in hervorming van binnenuit?

“Het huidige regime kan zijn eigen huis niet meer op orde brengen. Als het dat probeert stort alles in elkaar. Er zijn te veel mensen (bij de corruptie red.) betrokken.”

De arrogantie van de macht en de politics of the belly (het kopen van politieke steun bij bijvoorbeeld verkiezingen) zijn karakteristieken van de politiek in Afrika. Hoe kunnen deze worden veranderd?

“Corruptie en arrogantie zijn absoluut geen traditionele Afrikaanse waarden. Vóór het kolonialisme en de komst van de blanke missionarissen hadden de meeste Afrikaanse samenlevingen een hechte structuur en waren ze zeer democratisch. We moeten de bevolking duidelijk maken dat de politieke ziekten waar we nu aan lijden, niet onvermijdelijk zijn.

Ik geloof dat in Afrika de noodzaak dat leiders rekenschap afleggen, beter valt te verkopen dan een notie als democratie. We moeten duidelijk maken dat als je een openbare functie vervult, als je overheidsgeld gebruikt, je daarvoor verantwoording moet afleggen. Dat is een belangrijker dan alle nadruk van nu op meer-partijendemocratie. Tot nog toe zijn de mensen nauwelijks doordrongen van de noodzaak daarvan.''

De Keniaanse politiek heeft meer dan in veel andere Afrikaanse landen de reputatie chaotisch en langs tribale lijnen bepaald te zijn. Politici gedragen zich vooral opportunistisch. Volgens Leaky is het Westen daar deels verantwoordelijk voor.

“Vele jaren was het een-partijstelsel ons grootste probleem. Dit systeem werd door het Westen aangemoedigd en getolereerd. Door dit systeem ontwikkelden zich enkele zeer slechte gewoonten. Nadat de supermachten vrede met elkaar hadden gesloten, werd Kenia opeens het doelwit van de kritiek van zijn voormalige Westerse vrienden. Dezen laakten de schending van de mensenrechten en de corruptie hoewel ze die 15 tot 20 jaar lang hadden geaccepteerd. Dit leidde tot verwarring.”

Volgens Leaky werd de overgang naar het meer-partijenstelsel aanvankelijk niet realistisch benaderd. “De Kenianen verwachtten té veel van het nieuwe systeem en van de politici die eerder in het een-partijstelsel hadden gefunctioneerd. Het resultaat was dat het vertrouwen in de notie democratie helemaal verdween.”

De Kenianen gaan zich nu realiseren dat democratie hard werken betekent, aldus de natuurbeschermer. “Je moet je politieke standpunt leren verdedigen, je moet geloofwaardigheid en vertrouwen gaan opbouwen bij de de kiezers. In Kenia krijgt de oppositie geen toegang tot de radio en televisie. Het zal nog lang duren voor de Kenianen voldoende wereldwijs zijn om de nonsens die goedkope politiek met zich meebrengt, te kunnen afwijzen.”

Na de invoering van het méér-partijenstelsel in 1992 liepen vele politici uit de regeringspartij KANU (Keniaanse Afrikaanse Nationale Unie) over naar de oppositie om vervolgens, toen deze een verkiezingsnederlaag had geleden, weer terug te keren naar de KANU. Heeft Kenia niet een geheel nieuwe politieke klasse nodig, politici die zich aan principes houden?

“Een van de problemen van Kenia is dat er na de onafhankelijkheid nauwelijks ideologieën waren. De eerste president, Jomo Kenyatta, was een charismatisch leider en na de gewelddadige bevrijdingsstrijd werd er vooral gewerkt aan verzoening. In bijvoorbeeld Tanzania en Zambia was die ideologische basis er wel.

Kijk naar de politieke programma's van alle politieke partijen: er bestaat in Kenia geen politieke vitaliteit. Op dat punt is Kenia de fout ingegaan. Maar in Afrikaanse termen is het een ontwikkeld land, met een infrastructuur die nog werkt en een middenklasse die elders op het continent veelal ontbreekt. Wanneer we een gevoel van verantwoordelijkheid kunnen ontwikkelen, moeten we in staat zijn dit land weer op poten te zetten. En dan zal er ook weer zoiets ontstaan als een politieke ideologie.

Veel jonge Kenianen hebben zich van de politiek afgekeerd omdat ze denken niets te kunnen veranderen aan het wanbeleid en de corruptie. Als door toenemende internationale druk op Kenia waarden als integriteit en transparantie weer in zwang raken, dan zullen vele mannen en vrouwen van jonge en middelbare leeftijd zich weer met politiek willen bezighouden.''

De Keniaanse regering weigert tot nu toe Leaky's Safina te registreren. In het huidige politieke klimaat worden Safina-leden regelmatig het slachtoffer van gewelddadigheden. Leden van de jeugdafdeling van KANU ranselden eerder dit jaar op straat onder toeziend oog van de politie Leaky af. Vreest hij voor zijn leven?

“Nee. Maar ik hoop dat er minder tot geweld en haat wordt aangezet. Sommige uitspraken van ministers, en ook van president Moi zelf, zouden enkele stomme mensen tot domme dingen kunnen bewegen. Ik hoop gewoon maar dat niemand iets dwaas zal doen.”