Communisten Rusland: geen ex- maar neo-

MOSKOU, 19 DEC. Tot de 'krachten uit het verleden' waartegen president Jeltsin vrijdag waarschuwde, behoort de Communistische Partij van de Russische Federatie naar eigen zeggen niet. “Wij hebben geleerd van de fouten van het verleden en zijn een moderne partij”, zo meldde de partijleiding zaterdag in een reactie op de toespraak van de president. Maar wat voor partij zijn de communisten, die zondag de Russische parlementsverkiezingen wonnen, dan wel?

“We moeten oppassen voor de communisten. Ze zeggen één ding tegen journalisten, iets anders tegen ons, weer iets anders tegen Zjirinovski en geven een vierde versie aan het Westen”, zei gisteren Vladimir Loekin, buitenlandspecialist van de liberale partij Jabloko en voormalig ambassadeur in Washington. “Dit zijn echte communisten.”

“Welnee, kijk naar mij”, verzekerde partijleider Gennadi Zjoeganov elders in de stad ter geruststelling van hen die vrezen voor een terugkeer van dictatuur en terreur. “Zie ik eruit om bang van te zijn?” Zjoeganov lachte ontwapenend. Hij had reden tot lachen: zijn partij haalt volgens voorlopige uitslagen 22 procent van de stemmen, tegen elf voor Vladimir Zjirinovski's nationalisten, 9,6 voor de regeringspartij van premier Tsjernomyrdin en 7,6 procent voor de liberale oppositiepartij Jabloko. De 39 andere deelnemende partijen, waaronder die van de 'architect van de hervormingen' Jegor Gajdar, dreigen de kiesdrempel van vijf procent niet te halen.

Overal in Oost-Europa hebben ex-communisten bij verkiezingen de afgelopen jaren winst geboekt, maar wat voor communisten de winnaars in Rusland ook zijn, zij zijn niet ex. Weliswaar heet hun partijprogramma 'Voor ons Sovjet-moederland' en is het embleem de hamer en sikkel. En weliswaar heeft Zjoeganov het voortdurend over 'vroeger': de Sovjet-tijd die velen zich nu herinneren als een periode van orde op straat en van vakanties in pensions die door de werkgever werden betaald.

Maar daar staat tegenover dat de partij geen rechtstreekse voortzetting is van De Partij. Deze communisten zijn geen ex- maar neo-communisten. Zo accepteren ze dat er naast de hunne ook andere politieke partijen zijn. Zij aanvaarden particulier ondernemerschap naast staatsbedrijven. Ze tonen respect voor de orthodoxe kerk. Wat hun toekomstplannen precies zijn moet worden afgewacht, want het verkiezingsprogramma wijkt af van wat Zjoeganov de afgelopen weken zei, en wat Zjoeganov op campagne te berde bracht hing vaak af van het publiek dat hij toesprak.

Het programma roept op tot een gemengde economie, waar strategische industrieën zoals de energie-sector stevig in handen zijn van de staat. De al in gang gezette verkoop van staatsbedrijven zal worden gestopt en 'illegale' privatiseringen teruggedraaid. Minimumlonen en pensioenen moeten omhoog, prijzen van eerste levensbehoeften moeten worden gesubsidieerd. En iedereen moet weer, al dan niet verplicht, aan het werk.

Wat de buitenlandse politiek betreft, de partij wil met een referendum de Sovjet-Unie heroprichten. Uitbreiding van de NAVO met Oosteuropese landen moet ten koste van alles worden tegengehouden. “Stel dat de Baltische republieken tot de NAVO toetreden, wat zeggen dan de bewoners van het noordoosten van Estland, die voor 80 procent Russischtalig zijn”, vroeg Zjoeganov gisteren op een persconferentie.

Met welke stappen alle gestelde doelen zullen worden bereikt blijft vooralsnog vaag, zoals bij alle partijen. Op de vraag waar het geld vandaan zal komen voor de sociale programma's, antwoordde Zjoeganov onlangs dit: “Ik zou de vraag willen omdraaien. Waar is al het geld gebleven? Vroeger gaven we half Afrika hulp en wapens en kreeg in eigen land iedereen een redelijk salaris. Nu geven wij niemand wat dan ook en krijgt bijna niemand nog een redelijk salaris. Van dàt geld gaan wij het doen.”

Pagina 5: Zjoeganov vertelt wat ieder wil horen

Die citaten klinken goed in een campagne en als er de afgelopen weken één ding opviel, was het dat Zjoeganov zijn gehoor steeds vertelde wat het wilde horen. In een lunch met Amerikaanse zakenlieden verwelkomde de communistische leider buitenlandse investeringen en invloeden. Hij toastte met in zijn hand een glas Pinot Blanc.

In koude cultuurpaleizen in Perm, Sverdlovsk en Ivanovo kritiseerde hij de “plundering van het moederland door agenten van het Westerse imperialisme”. Het woord Snickers sprak hij uit alsof de pindareep het meest verwerpelijke is wat de wereld voortbrengt. En eerder dit jaar schreef hij in een krant: “Kapitalisme is historisch onverenigbaar met de mentaliteit van de Russen. Dit is een speciaal soort samenleving.”

Zolang onduidelijk blijft welk beleid de partij precies voor ogen staat, kan het misschien helpen te kijken uit welke mensen de partij zelf bestaat. “Wie zijn de communisten van vandaag?”, is ook de eerste vraag die het partijprogramma de lezer stelt. “Wij komen voort uit de partij van Aleksej Stachanov, Joeri Gagarin en Georgi Zjoekov”, staat er, in een verwijzing naar de arbeider die in de jaren dertig het 'plan' steeds met noeste arbeid overtrof, naar de eerste mens in de ruimte en naar de maarschalk die in 1945 Berlijn innam.

Zjoeganov heeft het telkens geantwoord als werd gevraagd wat de communisten nog te bieden hebben als ze al zeventig jaar aan de macht zijn geweest: “Er waren twéé communistische partijen. De ene is die van Vlassov, Beria, Gorbatsjov en Jeltsin, dat is de partij van verraders met als enige principe het vasthouden aan de macht. Zij heet nu Ons Huis is Rusland.” Vlassov is een generaal die overliep naar de nazi's, Beria de chef van Stalins geheime politie, en Ons Huis is Rusland is de partij van premier Tsjernomyrdin. De tweede communistische partij, die van “gewone mensen die zich inzetten voor hun land' - dat wil de partij van Zjoeganov zijn.

De 51-jarige Zjoeganov zelf is een voormalig onderwijzer die in 1966 lid werd van de communistische partij daarbinnen geleidelijk opklom tot - in 1983 - de propagandafdeling van het Centraal Comité. Zjoeganov behoorde tot de conservatieven die zich verzetten tegen Michail Gorbatsjovs perestrojka. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie heeft hij geflirt met verscheide radicaal-nationalistische bewegingen voordat hij de Communistische Partij van de Russische Federatie oprichtte.

Behalve communisme heeft ook pragmatisme een belangrijke plaats in de politieke overtuiging van Zjoeganov. Tijdens de coup van augustus 1991 was en bleef hij met vakantie. Tijdens Jeltsins confrontatie met het parlement verliet hij wel net op tijd het belegerde Witte Huis. Zijn partij was vervolgens de enige communistische beweging die van Jeltsin in december 1993 mocht meedoen aan de parlementsverkiezingen.

Zijn strategie, zo heeft hij steeds gezegd, is het vormen van een front van communisten en nationalisten dat in juni volgend jaar de presidentsverkiezingen kan winnen en dan de koers kan wijzigen die Rusland de afgelopen vier jaar heeft gevolgd. Er moet een nieuwe grondwet komen, de post van president moet worden afgeschaft ten gunste van het regeringssysteem dat in de Sovjet-Unie bestond.

“Jeltsin heeft meer macht dan de Russische tsaar, de secrataris-generaal van de communistische partij van de Sovjet-Unie en de Egyptische farao samen”, zei Zjoeganov gisteren. Dat zal als het aan hem ligt niet lang meer duren. Zoals hij eerder dit jaar op viering van de verjaardag van Lenin aankondigde: “Kameraden, de overwinning van de bourgeoisie is niet definitief.”