Oostenrijkse ÖVP gokte en verloor

WENEN, 18 DEC. De leider van de Oostenrijkse conservatieve partij, Wolfgang Schüssel, heeft gegokt en verloren. Zijn doel was om leider van de grootste partij èn bondskanselier te worden. Maar met het opzeggen van de coalitie in oktober heeft hij vooral bereikt, dat zijn socialistische coalitiepartner SPÖ er voor het eerst sinds 1979 weer stemmen heeft bijgekregen en haar voorsprong op de ÖVP heeft vergroot.

Het waren de verkiezingen van de grote partijen: de socialisten en de conservatieven hebben stemmen gewonnen ten koste van de kleine partijen, vooral ten koste van de Groenen, die hun aanhang zagen krimpen met drie procent. Ook het Liberale Forum - het beste te vergelijken met de Nederlandse partij D66 - ging er licht op achteruit en ook de 'Freiheitliche' van de populist Jörg Haider verloren 0,4 procent.

Het verlies van de kleine partijen heeft de rol van het parlement verkleind. Conservatieven en de socialisten hebben hun tweederde meerderheid terug die nodig is om belangrijke grondwetswijzigingen door te voeren. Het was juist het verlies van die meerderheid, bij de verkiezingen van vorig jaar, dat de hoop had doen ontstaan op verandering van de politiek in Oostenrijk. Het beleid in Oostenrijk werd jarenlang bepaald door de twee grote partijen SPÖ en ÖVP

Vermoedelijk heeft Schüssel, die zeven maanden geleden ÖVP -leider Busek verving en vice-kanselier en minister van buitenlandse zaken werd, de zin van de Oostenrijkers in avontuur overschat. Hoewel de ÖVP een lichte winst boekte, was het vooral het vooruitzicht van een coalitie van de ÖVP met de populist Jörg Haider, die de kiezers weer massaal in de armen dreef van de socialisten. Vooral het electoraat van de Groenen zag zich tijdens de door Schüssel zelf als “richtinggevend” bestempelde verkiezing genoodzaakt om de socialisten te steunen. Oostenrijk stemde niet op een partij, maar op een bondskanselier. De bedaagde Vranitzky heeft de strijd om het leidersschap overtuigend gewonnen van de vernieuwer Schüssel.

Uit opiniepeilingen was al gebleken dat de aanhang van Haider beduidend kleiner wordt als het gaat om de vraag of hij ook bondskanselier moet worden. Haider, zo bewezen ook de verkiezingen gisteren, doet het vooral goed in de oppositie, hoewel hij met 22 procent van de stemmen nog altijd de grootste extreem-rechtse in Europa leidt.

Het waren ook de bezuinigingsplannen en het “staatsbankroet-gehuil” (een uitdrukking van Vranitzky) van vice-kanselier Schüssel die veel kiezers hebben afgeschrikt. De beelden op televisie van de stakingen en de onrust in Frankrijk, dat van premier Juppé ook moet bezuinigen, versterkte de angst voor verandering in Oostenrijk. De terughoudende campagne van Vranitzky, die later begon dan de rest en de nadruk legde op het bewaren van stabiliteit, gaf meer vertrouwen dan de oproep tot hervorming van de met vlinderdas uitgedoste leider van de conservatieve ÖVP

De uitslag van de verkiezingen heeft de kans op deelname van Oostenrijk aan de Economische en Monetaire Unie (EMU) in 1999, niet vergroot. Schüssel zei in oktober de samenwerking met de SPÖ op, omdat Vranitzky niet bereid was voldoende te bezuinigen. Vranitzky wilde een deel van het begrotingstekort van rond de 25 miljard gulden, bij een totale staatsschuld van ongeveer 215 miljard, gedeeltelijk financieren door verhoging van de belastingen. Oostenrijk is met een staatsschuld van bijna 67 procent van het BNP nog ver verwijderd van vervulling van de 'Maastricht'-criteria voor deelname aan de EMU. Ook aan de sterke bureaucratie en de bemoeienis van de staat met het bedrijfsleven zal, nu de socialisten voor het eerst sinds 1979 weer stemmen hebben gewonnen, voorlopig waarschijnlijk niet veel veranderen.

Wel heeft Schüssel nadrukkelijk gebroken met de jarenlange traditie van onderhandse akkoordjes tussen conservatieven en socialisten. In de wetenschap dat hij 1,3 miljoen kiezers achter zich heeft, zal hij Vranitzky ook in een eventuele nieuwe regering onder druk blijven zetten. Vranitzky zei gisteren dat de ÖVP voor de vorming van een coalitie weer zijn eerste gesprekpartner is. Getalsmatig is dat de meest voor de hand liggende mogelijkheid. Een minderheidsregering van socialisten lijkt onwaarschijnlijk. Een coalitie van SPÖ ,Groenen en het Liberale Forum heeft geen meerderheid, een coalitie van ÖVP en 'Freiheitliche' zou net een meerderheid halen, maar is onwaarschijnlijk.

Vranitzky heeft de verkiezingen weliswaar gewonnen, maar staat nu voor de taak twee uitersten met elkaar te verzoenen. Hij heeft een mandaat gekregen van zijn kiezers om de sociale voorzieningen te behouden, maar staat onder zware druk van de ÖVP om ingrijpend te bezuinigen. De 'deadline' voor deelname aan de EMU in 1998 is daarbij een mes op de keel. Ondertussen wacht Jörg Haider met zijn geconsolideerde aanhang van één miljoen kiezers rustig af of Vranitzky de belofte op 'stabiliteit' tegen de tijd dat in 1998 weer landelijke verkiezingen worden gehouden, heeft waargemaakt.