Kiezers wijzen beleid van Jeltsin ondubbelzinnig af

MOSKOU, 18 DEC. Democratische verkiezingen leveren niet altijd democraten als winnaars op. En de hervormingen zoals die na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie zijn doorgevoerd, genieten weinig steun. Dat zijn twee conclusies van de parlementsverkiezingen in Rusland die al kunnen worden getrokken voordat de volledige uitslag bekend is.

De krachtsverhoudingen in het nieuwe parlement en de politieke gevolgen voor Rusland en de wereld worden echter pas duidelijk als alle stemmen zijn geteld. De helft van de 450 parlementszetels wordt niet verdeeld via de partijlijsten maar via afzonderlijke verkiezingen in elk kiesdistrict. De optelsom daarvan laat nog op zich wachten. Ook is nog niet meetbaar welk effect de kiesdrempel van vijf procent zal hebben en hoeveel van de 43 partijen uit de boot vallen.

De afgelopen weken, toen de communistische overwinning zich begon af te tekenen, is met name van regeringszijde gewezen op de geringe bevoegdheden van het parlement in het Russische staatsbestel. De regering werkt gewoon door, zei premier Tsjernomyrdin herhaaldelijk. Maar dat valt met de uitslag zoals die zich nu aftekent nog te bezien.

Als communisten, nationalisten en de liberale oppositiepartij Jabloko samen een absolute meerderheid van de zetels halen, kan het parlement een motie van wantrouwen tegen de regering aannemen. Als het parlement dat binnen drie weken twee keer doet, moet president Jeltsin de regering naar huis sturen of het parlement ontbinden. Dat laatste is volgens de grondwet echter verboden als er binnen een half jaar presidentsverkiezingen op de agenda staan, zoals het geval is. Dit biedt het parlement reële mogelijkheden om het beleid te beïnvloeden.

Ook als de winnaars uiteindelijk geen absolute meerderheid van het aantal zetels halen, hebben deze verkiezingen invloed. De vorige verkiezingen van twee jaar geleden leverden een verdeeld parlement op, maar het succes van de nationalist Vladimir Zjirinovski en van conservatieve partijen leidde toch tot verwijdering van de toonaangevende hervormers uit de regering en tot een nationalistischer toon in de buitenlandse politiek.

Het belangrijkst is de uitslag in Rusland echter als peiling van de gemoedstoestand van het land een half jaar voordat een nieuwe president moet worden gekozen. Het aanvankelijk radicale en later gematigde hervormingsbeleid van president Boris Jeltsin is gisteren door de kiezers ondubbelzinnig afgewezen.

Pagina 5: Russen stemden niet ergens vóór, ze stemden tégen

Want hoe de uiteindelijke zetelverdeling ook zal uitpakken, de communistische partij, die niet een Westers-georiënteerde markteconomie maar het Sovjet-verleden als lichtend voorbeeld stelt, heeft de meeste stemmen gehaald. De populist Vladimir Zjirinovski, die spot met politiek in het algemeen en met democratie in het bijzonder, geniet nog immer populariteit. Van alle liberalen heeft degene die het meest consequent oppositie voert tegen het huidige beleid, Grigori Javlinski, de meeste stemmen gekregen. Daarentegen was vanmorgen nog steeds onzeker of de man die als architect van de hervormingen geldt, Jegor Gajdar, met zijn partij de kiesdrempel wel zal halen.

Over het succes van de communisten en nationalisten werd al wekenlang gespeculeerd en de reden voor hun populariteit is al herhaaldelijk genoemd: een diep ongenoegen over de staat waarin Rusland verkeert, vier jaar na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie.

In Moskou en St. Petersburg is economische ontwikkeling zichtbaar op straat en ontstaat een nieuwe klasse die de markteconomie als haar natuurlijke omgeving beschouwt. Maar buiten de grote steden hebben de veranderingen van de afgelopen jaren een meerderheid van de bevolking verarmd en verbitterd achtergelaten.

De winnaars van gisteren hebben vooral campagne gevoerd tegen de manier waarop aan het 'hervormingsbeleid' uitvoering wordt gegeven. De inflatie bijvoorbeeld wordt bestreden door het zeer laag houden en niet of niet op tijd uitbetalen van salarissen. De verkoop van staatsbedrijven, oorspronkelijk bedoeld om een brede laag van eigenaren te scheppen en de bedrijven marktgerichter te maken, is uitgelopen op een onderonsje tussen ingewijden. De president omringt zich met schemerfiguren, zoals een lijfwacht die op de televisie als woordvoerder van het Kremlin optreedt en naar algemeen wordt aangenomen veel reële macht bezit.

Zo is het woord hervormingen in grote delen van Rusland synoniem geworden met prijsstijgingen. Democratie wordt in verband gebracht met schietpartijen op straat. “De communisten mogen premier Tsjernomyrdin voor zijn beleid erg dankbaar zijn”, zei de leider van de liberale oppositie, Grigori Javlinski, gisteren. “Als salarissen en pensioenen niet worden betaald, als het reële inkomen de afgelopen zes maanden 28 procent is gedaald, dan is er geen beter voorwendsel voor een communistische overwinnning.”