Nazi-optocht in kleur

ROBERT S. WISTRICH: Weekend in Munich. Art, Propaganda and Terror in the Third Reich

176 blz., geïll., Paviljon Books Limited 1995, ƒ65,60

Aan de talrijke studies over de hallucinerende werking van de nationaal-socialisme propaganda en de esthetische kant van totalitaire regimes werd dit jaar Weekend in Munich, Art, Propaganda and Terror in the Third Reich van Robert S. Wistrich toegevoegd. De auteur is docent moderne Europese geschiedenis aan de Hebrew University of Jerusalem en heeft zich vooral verdienstelijk gemaakt met zijn Who's who in Nazi Germany uit 1982. Vier jaar geleden kreeg hij de Oostenrijkse staatsprijs voor geschiedenis vanwege zijn boek Antisemitism: the Longest Hatred. Dit recente boek levert geen nieuwe inzichten op in de complexe relatie tussen kunst en het nationaal-socialisme. Maar dat was ook niet de bedoeling van Wistrich. Zijn boek heeft een andere verdienste. De aanleiding voor het schrijven was een bijzonder filmfragment uit 16 juli 1939, gemaakt tijdens de Tag der Deutsche Kunst, een groots opgezette culturele manifestatie in München, toen 'Hauptstadt der Bewegung'. Naast de opening van een uitgebreide tentoonstelling in de nazikunsttempel Haus der Deutschen Kunst, was er die dag een urenlange optocht waarin hoogtepunten uit tweeduizend jaar Duitse geschiedenis ten tonele werden gevoerd. Germaanse helden, ridders, opgesierd met hakenkruizen op de borst, Karel de Grote, soldatenkoning Frederik de Grote en andere vorsten, grootheden uit de wetenschap en muziek en tenslotte een van de recente verworvenheden van Hitler zelf, zoals de annexatie van Oostenrijk, trokken aan een geestdriftig publiek voorbij. Marsformaties van het leger, SA en SS besloten de optocht. Het was een ongekend nationaal-socialistisch spektakelstuk, waaraan niet alleen de Duitsers zich vergaapten, maar waarvan via de media de hele wereld getuige kon zijn. Hitler wilde met zijn Tag der Deutsche Kunst laten zien dat kunst niet langer een privé-aangelegenheid was, doch aan het gehele volk toebehoorde. Ook diende het historische corso om macht en grootheid om de Duitse identiteit te versterken. De Duitsers, zo luidde de boodschap voor het buitenland, waren geen oorlogszuchtige barbaren, maar tempelwachters van de Europese cultuur.

Bolex 16mm

Van deze dag maakte Hans Feierabend, fabrikant van beenprotheses en tevens enthousiast en talentvol amateurfilmer (hij won een jaar later een prijs met een film over zijn vak) met een Bolex 16-millimetercamera een dertig minuten durende kleurenfilm, destijds een noviteit. Hoewel het teruggevonden fragment geen geluid heeft, werkt het nog altijd verbluffend. Niet de obligate beelden die de officiële propaganda van hetzelfde evenement in zwart-wit maakte, maar heldere kleuren die aan de gebeurtenis en de personen een ongepaste frisheid geven. De blauwe lucht boven München, de met draperieën en vaandels gedecoreerde straten, de nazibonzen die zich, zelfbewust en ongedwongen, op deze dag uitstekend lijken te vermaken, staan in een schrijnend contrast met de wetenschap dat nog geen jaar eerder onder dit regime de beruchte Kristallnacht plaatsvond, op twintig kilometer afstand het concentratiekamp Dachau al in vol bedrijf was en Hitler binnen enkele weken de wereld in een vernietigende oorlog zou meetrekken.

Wistrich plaatste de film, die na de oorlog in München opdook en door de Engelse Channel Four in de documentaire 'Good morning mr. Hitler!' uit 1993 centraal stond, in een geschiedkundige kader en maakt een intrigerende analyse van dit historisch belangrijke document. De interviews met ooggetuigen uit de documentaire zijn ook in het boek opgenomen. In deze getuigenissen komen we eveneens pijnlijke tegenstellingen tegen, die een dimensie toevoegen aan de geschiedenisles uit de handboeken. Zo was de feestdag voor Charlotte Knobloch, toen een jong joods meisje die midden in het bolwerk van de beweging woonde, een ware nachtmerrie, waardoor zij eens te meer haar isolement en de dreiging besefte. Dat staat ver af van de herinnering van Else Peitz, dochter van Hitlers uitgever Adolf Müller. Zij vertelde dat iedereen die dag met overgave meedeed aan de feestvreugde: “We dachten dat we naar een betere toekomst gingen”.