Lever die slechte vertaling weer in!

Ik trek willekeurig een vertaald boek uit de kast. Leven en werken van Barbara McClintock. Ik blader, lees wat, en struikel van de ene hortende frase naar de andere. Een voorbeeld: “Zij spreekt over de grenzen van het verbaal tot uitdrukking brengen van redenaties.” Wat zou er in het origineel gestaan hebben: limits of verbal expression - 'grenzen aan de verwoordbaarheid'? Arguments - gezien het feit dat de 'zij' uit het zinnetje het over haar eigen gedachtengoed heeft zal ze wel 'redeneringen' bedoeld hebben. 'Redenaties' gebruik je alleen in misprijzende zin. Even verderop wordt 'een waarlijk belangrijk experiment' gedaan. Dat was waarschijnlijk een truly important experiment, maar klinkt waarlijk een stuk deftiger.

Zo kan ik nog heel lang doorgaan. En met andere vertalingen in mijn boekenkast is het niet heel anders.

Is dat erg? Als je bereid bent zo nu en dan iets in de brontaal terug te vertalen. wordt duidelijk wat de auteur heeft bedoeld. En echte vertaalfouten, van die blunders waardoor er iets volstrekt anders komt te staan dan de auteur beoogde, hoeven er niet in te zitten. Maar als je van taal houdt, en als je weet dat de originele tekst wel goed geschreven is, dan lees je die toch liever. Het is een rare paradox: hoe liever het Nederlands je is, des te vaker je boeken in het buitenlands zult lezen.

Onze staatssecretaris van cultuur vindt ook dat de vertaling meer aandacht verdient. Hij riep recensenten op daar werk van te maken. Ik vrees dat dat niet genoeg is.

Hij negeert enkele factoren die de vertaalmarkt krap houden. Allereerst de kosten van het vertalen. Die zouden oplopen als het vertaalwerk beter werd. Een ander subsidiebeleid zou daar iets aan kunnen doen.

Een tweede probleem is de status van de vertaling. Een deel van de lezers ziet vertaalde boeken, zelfs de goede, als surrogaat. En dat is jammer, want we moeten af van het idee dat een vertaling surrogaat is. Het is het origineel niet, en daarbij gaat iets verloren, maar als het goed is wordt dat verlies zeer ruim gecompenseerd.

Maar er is nog een probleem. De meest fervente originelenlezer koopt of krijgt wel eens een boek dat in zijn eigen taal is overgezet. Stel dat het gaat om een slecht vertaald boek. Wat gebeurt er dan? De originelenlezer leest het uit, zij het soms tandenknarsend, omdat hij op vakantie is op een plek waar niets anders te koop is. Of hij gooit het boos weg. En dat is vreemd gedrag voor een consument. Als de douche in het hotel waar we die vertaling lazen zo nu en dan weigerde, dan gaan wij ons beklagen bij het reisbureau. Als de primus die wij meenamen voor een vakentie in mens- dus boekhandelloze bergen het niet goed deed dan brengen wij hem terug en eisen een betere. Maar wie brengt er ooit een boek terug omdat het niet deugt? Wie eist ooit smartegeld voor een vakantie die werd vergald door een aantoonbaar slechte vertaling? Als het om boeken gaat wordt de meest kritische consument opeens een slaafse afnemer.

Laten we daarom eens beginnen met volwassen consumentengedrag: lever een vertaling vol barbarismen en horkerige zinnen gewoon weer in en eis uw geld terug. Als Nuis dan vervolgens zo goed is zijn cultuurpolitieke prioriteiten te herzien en eens wat meer geld gaat steken in vertaalsubsidies, en als wij als lezers onszelf de dienst bewijzen de boeken die we lezen in een toegankelijke dus vertaalde vorm tot ons te nemen, dan kunnen recensenten ten slotte het hunne bijdragen door kritischer over vertalingen te schrijven. Maar pas als dat allemaal samen gebeurt, zal er echt iets veranderen op de vertaalmarkt.