Hervormers in Rusland gefragmenteerd

MOSKOU, 15 DEC. Als democratie betekent dat men openlijk van mening kan verschillen, interpreteren de democratische partijen in Rusland dat wel heel letterlijk. Aan de verkiezingen van zondag doen maar liefst negen bewegingen mee die hetzelfde gedachtengoed vertegenwoordigen. De meeste worden geleid door politici die in het Westen bekend staan als 'de hervormers'. Twee jaar geleden behoorden ze nog tot één en dezelfde partij.

Democratisch heten in de Russische verhoudingen politici die pleiten voor verdere hervormingen richting markteconomie en parlementaire democratie. Zij staan tegenover nationalisten die bij de huidige wanorde een sterk staatsgezag belangrijker vinden, communisten die terugverlangen naar de Sovjet-tijd en ex-communisten die nu de regering domineren en 'stabiliteit' propageren. Hoewel de democraten onderling verdeeld zijn en al twee jaar niet meer aan de macht, worden zij door hun tegenstanders wel eensgezind als schuldige aangewezen voor Ruslands problemen.

Bij de vorige verkiezingen waren de meeste hervormers nog verenigd in Ruslands Keuze, de partij van de toenmalige vice-premier Jegor Gajdar en veel van zijn ministers. Gajdar ging door het leven als de 'architect van de economische hervormingen', maar dat bleek hem in Rusland meer hoon dan stemmen op te leveren. De toenmalige 'regeringspartij' haalde twee jaar geleden slechts 15,5 procent, zeven procent minder dan de extremisten van Vladimir Zjirinovski.

Sindsdien is de rol van de radicale hervormers alleen maar kleiner geworden. Eerst werden Gajdar en minister van financiën Boris Fjodorov uit de regering gezet, waar premier Tsjernomyrdin de 'marktromantiek' begroef. Daarna begon de partij zelf leden te verliezen. Splijtzwam was de positie tegenover president Jeltsin. Moest de zijn afgezwakte voortzetting van de hervormingen worden gesteund of niet? En wat moest de houding zijn tegenover de inval in Tsjetsjenië?

Minister van buitenlandse zaken Andrej Kozyrev vond Gajdar te kritisch tegenover de president en stapte uit de partij. Hij werd gevolgd door de succesvolle ondernemer Oleg Boiko, belangrijkste sponsor en vice-voorzitter van Ruslands Keuze. Boiko vond dat hij het zich zakelijk niet veroorloven in oppositie te zijn en liep samen met andere sponsors over naar premier Tsjernomyrdin. Activisten voor de rechten van de mens als Gleb Jakoenin vertrokken ook, om de tegenovergestelde reden: zij vonden Gajdars kritiek te slap. Zo is de parlementsfractie ingekrompen van 87 leden twee jaar geleden tot 49 nu.

Aan de vooravond van de huidige verkiezingen is volgens critici nog altijd niet duidelijk waar de voormalige regeringspartij, inmiddels omgedoopt in Democratische Keuze van Rusland - Verenigde Democraten, precies voor staat. Gajdar heeft verzet tegen de strijd in Tsjetsjenië tot een centraal campagnethema gemaakt en pleit als vanouds voor snelle invoering van een Westers georiënteerde markteconomie. Maar in het parlement heeft de fractie vaak het beleid van de regering-Tsjernomyrdin gesteund.

Oud-minister van financiën Boris Fjodorov heeft zijn eigen beweging opgericht, Voorwaarts Rusland!, die een populistische variant van het kapitalisme propageert. Dat betekent vooral, zo heeft Fjodorov zelf gezegd, dat hij het nationalisme niet aan demagogen als Zjirinovski wil overlaten. Fjodorov verwijt zijn de andere democraten gebrek aan vaderlandsliefde, hij pleit voor hereniging met de Oekraïne en Wit-Rusland en hij steunde net als Zjirinovski de inval in Tsjetsjenië. Gevraagd naar zijn politieke kleur antwoordt hij meestal: “De kleuren van de Russische vlag.”

Maar de aandacht is dezer dagen vooral gevestigd op de man die doorgaat voor de eeuwige democratische belofte: Grigori Javlinski. Volgens opiniepeilingen zou zijn partij Jabloko (een samentrekking van de namen van de oprichters die ook appel betekent) de op één of twee-na grootste fractie kunnen worden. Javlinski, die zich ook al kandidaat heeft gesteld voor het presidentschap, is uitgebreid door het land getrokken met een boodschap voor wat hij zelf noemt de verarmde middenklasse: leraren, ploegleiders, ambtenaren die in beginsel voor hervormingen en democratisering zijn maar de afgelopen jaren hun loon dramatisch hebben zien verminderen.

“Het huidige regime bevordert niet de werking van democratische instellingen en schept niet de basis waarop een vrije concurrentie kan worden gebouwd. Het grijpt terug naar een bestuursvorm die typerend is voor ons land: oligarchie”, betoogt Javlinski. Hij kritiseert de privatisering, niet uit principe maar wegens de manier waarop de staatsbedrijven in handen van ingewijden worden gespeeld. Hij verwijt de regering de inflatiecijfers omlaag te drukken door ambtenarensalarissen schandalig laag te houden of helemaal niet uit te betalen. Jabloko voert al twee jaar consequent oppositie en geldt nu als hèt democratische alternatief.

Er bestaat verschil tussen de economische programma's van de democratische partijen, maar dat is gering wanneer het wordt afgezet tegen de opvattingen van de andere deelnemers aan de verkiezingen. Fjodorov kan echter moeilijk samenwerken met de in zijn ogen 'slappe' Gajdar. Fjodorov op zijn beurt heet 'autoritair' te zijn en nadat hij zich van Gajdar had afgesplitst, hebben zich na ruzies weer twee bewegingen van hem losgemaakt. Met mogelijk ernstige gevolgen. Als zondag een kwart van de kiezers op de democraten stemt, een optimistische schatting, halen ten minste vier van de negen democratische partijen de kiesdrempel van vijf procent niet. Hun stemmen gaan verloren.

Alleen in het geval van Jabloko is de verdeeldheid een logische politieke keuze. Grigori Javlinski is de enige bekende democraat die sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie nog niet in de regering heeft gezeten. Hij houdt zover mogelijk afstand van hen die verantwoordelijk worden gehouden voor de stijgende prijzen en de stijgende criminaliteit. Daarmee heeft hij de grootste handicap van de hervormers al overwonnen.