Een passend decor voor drie dames uit de middenklasse

Guus van Geffen, vaste vormgever van toneelgroep De Trust, heeft naar zijn zeggen geen eigen stijl. Hij laat zijn decors bepalen door de inhoud van het stuk en de voorstelling die ervan wordt gemaakt. Voor Tsjechovs 'Drie Zusters', die morgen bij De Trust in première gaat, ontwierp hij een naturalistisch decor.

“Het is leuk werk om al die oude meubels bij elkaar te zoeken. Zo'n kans krijg je niet vaak”, zegt Guus van Geffen terwijl hij een keurende blik laat gaan over het hobbelpaard, de antieke kinderwagen, de gietijzeren kolenkachel en de opgepoetste stoelen, tafels en koperen kandelaars die in afwachting van de eerste try-out achter het decor staan opgestapeld.

“In Tsjechov-voorstellingen zie je meestal een soort uitdragerij op het toneel. Theatermakers doen niet veel moeite voor de meubels, als het maar oud is en sfeer heeft. Ik vind dat te makkelijk, het past ook niet bij Tsjechov. De drie zusters zijn degelijke dames uit de gegoede middenklasse. Ze hebben hun huis zorgvuldig ingericht en ik kan me voorstellen dat het niet allemaal oud is wat daar staat. Ik heb sommige dingen dan ook opnieuw laten stofferen, al moet je natuurlijk oppassen dat het leven er niet uit gaat.”

Guus van Geffen, die sinds de oprichting van De Trust bij de groep werkt als licht-, en decorontwerper, is met artistiek leider en regisseur Theu Boermans en dramaturg Rezy Schumacher een van de sturende krachten binnen het gezelschap. Hun produkties ontstaan in nauwe samenwerking: na de eerste oriënterende gesprekken over de te kiezen aanpak en stijl van de voorstelling en een eventuele bewerking van het stuk, verzamelt Van Geffen gegevens over het decor waarmee regisseur, spelers, technici en hijzelf aan de slag kunnen. Zo maakte hij, als houvast voor Theu Boermans en zijn acteurs, aan het begin van de repetitieperiode van Drie Zusters een plattegrond waarop elke stoel en tafel in het decor stonden aangegeven.

Al in een vroeg stadium ging hij op zoek naar het meubilair maar met de uitvoering van het decor begon hij pas vier weken geleden. Hoewel hij die laatste hectische weken voor een première “tamelijk rampzalig” noemt, voegt hij eraan toe dat de uitvoering van het decorontwerp bij iedere produktie bewust zo lang mogelijk wordt uitgesteld om tot het laatste ogenblik nieuwe inzichten met betrekking tot de voorstelling in het plan op te kunnen nemen.

Van Geffen: “Bij deze voorstelling hebben we gekozen voor een naturalistische stijl. Anders dan in het realisme waar de anekdote van het reële het belangrijkste is, draait het in het naturalisme om de natuur van de mens. De aandacht gaat in eerste instantie uit naar de kwaliteit van het spel, naar de manier waarop de naturalistische stijl wordt uitgespeeld. De vormgeving sluit daar bij aan, de omgeving moet kloppen met het verhaal van de personages.”

In Drie Zusters bestaat de omgeving respectievelijk uit een salon met een ruime achterkamer, een slaapkamer en een bij het huis behorend park met terras. In een van de gebouwen van de voormalige Westergasfabriek in Amsterdam waar De Trust de voorstelling zal spelen, legt Guus van Geffen de laatste hand aan zijn decor waarin al die locaties op suggestieve maar niet-realistische wijze zijn verwerkt. We zien één muur van het huis met een raam waarvan de luiken gesloten zijn, vier zuilen en een hek dat de toneelvloer aan twee zijden begrenst - alles opgetrokken uit dezelfde donkergrijs geschilderde houten planken.

“In een realistische enscenering is zoiets niet op te lossen, behalve met een hoop geld en veel decorwisselingen. In het naturalisme kun je dingen verbeelden. Neem de foto's van Irving Penn. Hij fotografeerde het dagelijks leven en plukte mensen van de straat die hij voor wit horizondoekje zette. Maar doordat hij iemand in vol ornaat tegen een neutrale achtergrond plaatste tilde hij die persoon uit boven de realiteit. Er ontstaat een soort supernaturalisme en dat is te vergelijken met wat ik heb willen bereiken.

“In mijn decor gaat het om eenheid in kleur en strakheid in vorm. Met vorm en kleur geef ik een kamer aan, zonder details: er is geen deur, alleen één raam omdat het een belangrijke functie heeft in het stuk. Het hek dat de toneelvloer omsluit symboliseert hoe de personages in zichzelf raken opgesloten als ze beseffen dat ze geen zin kunnen geven aan hun bestaan.

“De zuilen die de veranda markeren zijn bijna kubistisch van vorm. Het materiaal zorgt ervoor dat alles realistisch oogt, maar de donkergrijze kleur spreekt dat tegen. Alleen de requisieten zijn heel precies uitgewerkt. Meubels zijn, net als kleding en grime, modebepalende dingen.”

Drie Zusters is, zegt Van Geffen, een ander soort voorstelling dan De Meeuw, de eerste Tsjechov-enscenering waarin De Trust zich als groep profileerde, en Platonov die een aanzet tot naturalisme liet zien. Tegelijkertijd borduurt iedere voorstelling voort op de vorige. Zo hebben de produkties van het gezelschap volgens Van Geffen al acht jaar dezelfde thema's - geweld en zingeving van het bestaan maar tot een bepaalde Truststijl heeft dat zijn inziens niet geleid: het is telkens het stuk dat de stijl dicteert.

Zelf heeft Guus van Geffen evenmin een eigen stijl: “Er zijn mensen die iets wonderlijks maken omdat ze zijn wie ze zijn, dat gaat in de richting van het geniale. Jan Fabre is zo iemand en Tadeusz Kantor ook. Ik maak decors en die pas ik aan aan de voorstelling. Ik kan niks verzinnen, ik bedenk een decor aan de hand van de tekst. Dat vind ik ook het wezenlijkste van mijn werk: een decor haal je uit de inhoud van het stuk en uit de voorstelling die je ervan maakt. Vorig jaar speelden we Faust van Gustav Ernst. Omdat de kwaliteit van zijn taal zijn constructie is, heb ik dat letterlijk genomen en een stalen constructie neergezet. Het gaat me daarbij niet om de esthetiek: een decor wordt vanzelf mooi als het goed is gemaakt en met de voorstelling een eenheid vormt.”