Duitse FDP zakt weg in verdeeldheid

BONN, 15 DEC. Met alle respect voor de gescheurde zielen en gebroken harten in de linkervleugel van de Duitse FDP, maar een flinke scheut hypocrisie viel er óók waar te nemen rondom het vertrek van Sabine Leutheusser als minister van justitie. Voor het FDP-partijbureau in Bonn werd juist gisteren het door de CDU/CSU gekritiseerde spandoek Steuerland ist abgebrannt vervangen door het onschuldige tekstje: FDP, kleur bekennen!

Dat hadden de FDP-leden de afgelopen drie weken al gedaan in een referendum, dat nu in Duitsland - ook bij de SPD en de CDU - op weg is om de functie van een soort politiek alheilmiddel te krijgen. Dat 66 procent van 43 procent van de partijleden het verkiezingsprogramma waarop een veel grotere groep kiezers hun volksvertegenwoordigers heeft gekozen in zijn tegendeel kan veranderen betekent - daargelaten de brandende kwestie die in het geding is - dat het inspraakrecht van partijleden omgekeerd evenredig is toegenomen ten opzichte van de verminderde betekenis van het kiesrecht van burgers.

Voor een liberale partij in een democratie waarin volksvertegenwoordigers hun onafhankelijke oordeel moeten bepalen zou dit type vooruitgang eigenlijk een tikje verdacht mogen zijn. Maar dat was het niet. Alle rondom de uitbreiding van politiebevoegdheden strijdende FDP'ers waren het gisteren over één ding eens: zo'n ledenreferendum moet, al is het ongewis als het orakel van Delphi, worden gerespecteerd. En dus trad mevrouw Sabine Leutheusser-Schnarrenberger - bijnaam “Schnarrie” - af. Hoewel zij in feite op het nog steeds geldende FDP-verkiezingsprogramma is gekozen. En hoewel een FDP-congres een half jaar geleden haar opvatting (en het verkiezingsprogramma op dat stuk) nog eens had bevestigd.

Wie wil kan deze kwestie ingewikkelder maken. Dat de FDP nog in de Bondsdag zit heeft zij vooral te danken aan CDU'ers die haar in oktober 1994 hun ,tweede stem” gaven om het leven van Helmut Kohls centrum-rechtse coalitie te redden. Zo kreeg de leeggebloede FDP toen twee derden van haar stemmen. Dat sommige FDP'ers met het mandaat dat zij zó kregen nu wat naar links willen, kunnen zij met een beroep op hun principes of wegens de “profielbehoefte” van hun partij verklaren. Maar die CDU-kiezers zullen, net als FDP'ers die kansen zien aan de “economische”, rechts-conservatieve kant van het grote politieke midden, gisteren het hunne hebben gedacht. Zeker toen de Groenen mevrouw Leutheusser alvast een partijlidmaatschap aanboden.

Meer hypocrisie was er al in de voorgeschiedenis te zien. Dezelfde machtige veteraan Hans-Dietrich Genscher die de FDP 13 jaar geleden van een groot deel van haar linkervleugel ontdeed, namelijk door de SPD als coalitiepartner in te ruilen voor de CDU/CSU, is nu op de achtergrond de grote propagandist voor het behoud van de “echt liberale”, verlichte en op immateriële kwesties gerichte linkervleugel van de partij. Wat zouden SPD'ers als de Bondsdagleden Günter Verheugen en Ingrid Matthäus, die in 1982 uit onvrede over Genschers Wende de FDP verlieten, gisteren hebben gedacht?

En wat zouden Genscher en de FDP-top hebben gedacht toen het linksliberale en “dwarse” Bondsdaglid Burkhard Hirsch zich gisteren zo ostentatief opstelde achter de aftredende minister van justitie? Het is immers in Bonn een publiek geheim dat de destijds onbekende 40-jarige ex-patentrecht-advocaat Sabine Leutheusser in mei 1992 van Genscher en de zijnen vooral minister mocht worden omdat de ongemakkelijke Hirsch daarmee kon worden afgehouden van een kansrijke kandidatuur.

Zo is er meer. Klaus Kinkel, Genschers ontdekking, is niet alleen als FDP-voorzitter mislukt maar op buitenlandse zaken als minister ook al behoorlijk afgebrand. De derde FDP-minister, Günter Rexrodt, begin 1992 naar Bonn gehaald toen Jürgen Möllemann, nog een protégé van Genscher, smadelijk op economische zaken was gesneuveld, zit zich nog steeds de ogen uit te wrijven. Vorige week was hij wegens gebrek aan succes bijna gewipt. Toen snelden Genscher en Otto Lambsdorff, een andere machtige liberale old-timer, hem te hulp. Na drie jaar nagenoeg onafgebroken, veelal openlijke kritiek, kwam Lambsdorff verklaren dat Rexrodt eigenlijk toch best een goede minister is. Wat dat betreft is het niet zó vreemd dat kanselier Helmut Kohl vandaag niet weet wat hij morgen aan de FDP heeft. Vreemd is evenmin dat steeds minder Duitse kiezers dat weten. Wat te doen met een partij die handenwrijvend het afscheid viert van een minister die gisteren werd gevierd en nu bijna zonder tegenspraak van de leiding zegt dat zij de ideologische bagage meeneemt?