'Hard regime' voor afgewezen asielzoeker

'Kamp der hopelozen' wordt het centrum voor afgewezen asielzoekers genoemd dat in april de deuren opent. Hier moeten de asielzoekers blijven tot hun uitzetting. Maar zullen zij lijdzaam afwachten? De toekomstig directeur: “Er staat geen hek omheen.”

TER APEL, 14 DEC. Met zijn handen gebaart hij naar een strook groen gras in de mist. “Daar komen de kamers voor driehonderd afgewezen asielzoekers”, zegt hij enthousiast. Met flinke vaart rijdt hij vervolgens over de asfaltwegen van het voormalig NAVO-depot in Ter Apel. Dan trapt hij op zijn rem en wijst naar de overkant van de sloot. Daar zal een huis van bewaring verrijzen, waar illegalen en criminele asielzoekers wachten op hun uitzetting. Voorzichtig draait hij zijn auto het nog lege terrein op. “Ik denk dat we nu in cel 28 staan”, zegt hij en grijnst breed.

Het asielzoekerscentrum heeft al een bijnaam: 'kamp der hopelozen'. J. Mulder (43) wordt directeur en zal zich bezighouden met de opvang. Het centrum is speciaal bedoeld voor afgewezen asielzoekers die weigeren mee te werken aan hun uitzetting, door bijvoorbeeld een valse naam of een verkeerde identiteit op te geven. De ambassade van het land van herkomst geeft dan namelijk geen reisdocumenten af. Het gevolg: de asielzoeker mag niet blijven, maar de Nederlandse autoriteiten kunnen hem ook niet uitzetten.

Aan het eind van de Verlengde Nulweg in Ter Apel, verscholen achter bosschages, ligt het voormalig NAVO-depot. Binnenkort is dit het eindstation voor de groep asielzoekers die weigert mee te werken aan uitzetting, de zogenoemde technische niet verwijderbaren. Hun aantal wordt geschat op 3.000. Staatssecretaris Schmitz (justitie) kondigde gisteren aan dat het centrum in april begint, het huis van bewaring zal pas in 1997 gereed zijn. De gemeenteraad van Vlagtwedde, waaronder Ter Apel valt, ging een dag eerder akkoord met de komst van de asielzoekers.

Ter Apel is een experiment. In het centrum zal een hard regime gelden, zegt directeur Mulder. Harder dan in het asielzoekerscentrum in Musselkanaal waar hij nu nog directeur is. Opstandig gedrag is dan ook niet uitgesloten, erkent Mulder. Waar liggen de grenzen? Mag een asielzoeker spugen of slaan? “Nee”, zegt de directeur beslist . Mag hij een medewerker uitschelden? “Ja. Euhhh, tot op zekere hoogte.” Mag hij meubilair stuk maken? “Nee.” Mulder verhaalt van een asielzoeker in Musselkanaal, die ruiten insloeg en zijn kamer ruïneerde. “Die man moet de helft van zijn zakgeld afdragen om in ieder geval een deel van de schade te betalen. Je kunt natuurlijk zeggen: 'wat zielig, die man heeft maar dertig gulden zakgeld per week'. Maar dan doet hij het de volgende keer weer.”

Sancties staan Mulder nog niet helder voor ogen, zegt hij. Isolatie of dwangbuis keurt hij af, want in het centrum ontbreken psychiaters en psychologen. Daarentegen is hij wèl voorstander van het toedienen van kalmerende middelen als de asielzoeker een gevaar vormt voor zichzelf of zijn omgeving - mits die injectie op medische indicatie door de basisarts in het centrum wordt toegediend. Voor de handhaving van de openbare orde verwacht Mulder ook veel van zijn collega's van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) en de koninklijke marechaussee. “Dat is niet de taak van het Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers.”

Die samenwerking van vier verschillende diensten - het huis van bewaring valt onder weer een andere dienst - maakt Ter Apel ook tot een uniek experiment. De marechaussee zal de openbare orde handhaven en de asielzoekers naar Schiphol brengen. Op de plattegrond van het terrein staan vijf blauwe busjes al keurig ingetekend. De IND zal zich bezighouden met procedures en verwijderingen. Ze denkt per drie maanden 600 mensen te “verwerken”. De kantoren van de IND bevinden zich pal bij de ingang, naast een rood witte slagboom - een relikwie uit het NAVO-depot.

Die slagboom heeft slechts symbolische waarde. Het asielzoekerscentrum in Ter Apel is open. Een hek ontbreekt - asielzoekers kunnen niet worden opgesloten zolang zij geen strafbare feiten plegen. IND-directeur R. Baljon in Ter Apel hoopt een grootschalig vertrek van asielzoekers te voorkomen door hen veelvuldig te laten melden. “We denken aan zo'n vijf à zes keer per dag en op onregelmatige tijdstippen. De mensen zullen geen tijd hebben om gezellig te passagieren in Ter Apel.”

Toch dreigt het 'kamp der hopelozen' een leeg kamp worden. Vorig jaar vertrokken duizenden afgewezen asielzoekers vanuit een regulier opvangcentrum de illegaliteit in. In de opzet van Ter Apel blijft die mogelijkheid bestaan. Daarnaast moet de asielzoeker op eigen gelegenheid naar Ter Apel reizen. Tijdens die reis let niemand op hem en kan hij op ieder willekeurig station uitstappen.

Maar COA-directeur Mulder noemt het “een fabeltje” dat iedere afgewezen asielzoeker wil onderduiken. “Alsof je zo makkelijk met vrouw en kinderen in de illegaliteit kan leven.” IND-directeur Baljon verwacht zelfs dat 50 procent van de mensen zal meewerken aan de terugkeer naar hun geboorteland. Daarnaast zal 25 procent wel willen meewerken, schat hij, maar zal de ambassade medewerking weigeren. Na een verblijf van drie maanden in Ter Apel zal deze groep terugkeren naar een regulier opvangcentrum. De laatste 25 procent is de groep die niet mee wil werken, erkent Baljon. “Wij zullen hen presenteren bij de ambassade. Maar als die zegt: 'wij kennen meneer niet', houdt het op.” De asielzoeker wordt dan op straat gezet. Niet in Ter Apel. “Dat zullen we de bevolking niet aandoen.”

Die bevolking reageert overigens laconiek op de komst van de asielzoekers. “Het is een eind uit het dorp” verklaart burgemeester H. Euverink van Vlagtwedde. Bovendien verschaft het project werk aan een aantal bewoners die voorheen voor de NAVO werkten, maar na de Koude Oorlog hun baan zagen verdwijnen. De gemeente krijgt met de komst van de asielzoekers ook 17 extra politie-plaatsen.

Op het terrein trekt de mist op. Toekomstig directeur Mulder rijdt langs een grindbak waar eens legervoertuigen stonden. Hij stuurt zijn auto langs groene veldjes en lege loodsen waar nog bordjes met teksten als ROW 13 en MPH 20 hangen. Veertien maanden na Schmitz' aankondiging is de bouw van het asielzoekerscentrum en het huis van bewaring nog niet eens begonnen. Overleg, bestemmingsplan en verontreinigde grond hebben de bouw opgehouden. Maar nu gaat het echt beginnen, zegt Mulder. Hij is druk bezig met de werving van personeel. Hij zoekt ervaren mensen, met grote sociale vaardigheden. “En natuurlijk ex-ijshockeyers”, grapt hij.