Ruslands nationalisten zien verkiezingen slechts als opstapje

MOSKOU, 13 DEC. Russen klagen soms dat zij worden bestolen door politici, maar de enige politicus die dit zelf mee kan zeggen is Vladimir Zjirinovski. Sinds de grillige nationalist bij de vorige parlementsverkiezingen 23 procent van de stemmen haalde, heeft president Jeltsin veel van zijn retoriek overgenomen. Verscheidene navolgers claimen nu net als hij dat zij met krachtige hand de problemen kunnen oplossen. Een van de navolgers lijkt zelfs beter gelukt dan het origineel: generaal Aleksandr Lebed.

Zjirinovski en Lebed strijden met nog een handvol andere 'sterke mannen' bij de parlementsverkiezingen van zondag om hetzelfde electoraat: kiezers die genoeg hebben van de hervormingen maar niet terug willen naar het communisme. Het gaat vooral om bewoners van provinciesteden waar de veranderingen van de afgelopen jaren voornamelijk verval hebben gebracht. Het zijn kiezers die niet precies lijken te weten wat ze dan wel willen, en dat geldt voor veel van de kandidaten ook. De man staat voorop, niet het programma.

Omdat het Russische parlement geen misdadigers kan executeren of een avondklok kan afkondigen, hoeft succes voor de patriotten, zoals ze zichzelf noemen, na 17 december nog niet direct tot veranderingen te leiden. De verkiezingen zijn wat deze kandidaten betreft vooral een peiling voor de belangrijkere presidentsverkiezingen van 16 juni volgend jaar. Volgens eerder opinieonderzoek zou Aleksandr Lebed volgend jaar verrassend kunnen winnen van elke tegenkandidaat, zoals Zjirinovski in 1993 verrassend won van alle andere partijen.

Lebed is bekend geworden als vredestichter in de door burgeroorlog verscheurde republiek Moldavië - of dat is althans het beeld dat is blijven hangen. Het is het beeld van een harde, eerlijke buitenstaander die in staat is met drastische maatregelen de orde te herstellen. Een generaal met “het brein van Einstein en het lichaam van Schwarzenegger”, zo bedachten zijn ondergeschikten. Dit jaar werd Lebed na een slepende ruzie door minister van defensie Gratsjov overgeplaatst naar Siberië. De generaal nam uit protest ontslag en het conflict met de impopulaire minister heeft zijn reputatie van onkreukbaarheid alleen maar vergroot.

Lebed is een navolger van Zjirinovski in de manier waarop hij zich presenteert: als nieuwkomer die het vaderland kan redden van ruziemakende communisten en hervormers. Hij heeft dezelfde campagnestrategie: uitgebreid reizen door het land, de kiezers wijzen op alle misstanden en daarbij zó hard met de vuist op tafel slaan dat praten over een programma overbodig lijkt. Maar hij overtreft Zjirinovski in geloofwaardigheid.

Zjirinovski is de man die in een land met een enorm wantrouwen tegen politici dat wantrouwen keer op keer waarmaakt. Hij steekt overal de draak mee - ook met zichzelf - en dat heeft een zekere aantrekkingskracht op mensen die een proteststem willen uitbrengen. In zijn verkiezingsspotjes zingt een stripteasedanseres “Vladimir Volfovitsj, zonder jou zou het leven zo saai zijn”. In een ander filmpje ligt een ouder echtpaar in bed, de man zoekt tevergeefs toenadering, vraagt ten slotte op wie de vrouw stemt en krijgt als antwoord een zwoel: “Op hèm natuurlijk”.

Lebed is een man aan wiens ernst niemand durft te twijfelen. Hij is gestopt met drinken omdat, zoals hij zei, in het landsbestuur toch iémand nuchter moet zijn. Democratie vindt hij een mooi woord, maar Rusland heeft eerst een stevige hand nodig. In zijn reclamespotjes ziet de kijker een ambtenaar die steekpenningen wil aannemen totdat er met een daverende klap een traliewerk naar beneden komt. “Ik zou het niet doen”, 'adviseert' de stem van de generaal, die zo zwaar is dat in de huiskamer de koffiekopjes op hun schoteltjes trillen.

Anders dan Zjirinovski in 1993 hebben de patriotten het vermoeide vaderlandslievende deel van het electoraat deze keer niet voor zich alleen. Er is bijna geen enkele partij - met uitzondering misschien van de Partij van de Bierliefhebbers - die niet pleit voor 'de wederopbouw van het grote Rusland' en er zijn verscheidene partijen die er hun hoofdpunt van maken. De partij Grootmacht van oud-Afghanistanheld en voormalig vice-president Aleksandr Roetskoj roept op tot wederoprichting van de Sovjet-Unie, uitroeiing van de mafia en uitbanning van Westerse invloeden. De Nationale Republikeinse Partij wil een alliantie met Duitsland om Amerika te verslaan. En de Unie van Patriotten eist dat alle regeringsposten uitsluitend worden bekleed door etnische Russen.

De afwezigheid van concurrentie was een van de verklaringen die analisten achteraf gaven voor het verrassende succes van Zjirinovski in december '93. Andere factoren waren een goed georganiseerde campagne en zijn relatief nieuwe verschijning in een politiek klimaat waar 'hervormers' en 'conservatieven' elkaar in oktober nog met tanks te lijf waren gegaan. Het politieke klimaat is intussen een stuk rustiger geworden - het is voor het eerst in de Russische geschiedenis dat er voor de tweede keer achtereen vrije parlementsverkiezingen worden gehouden - en de patriotten zullen het deze keer dus des te meer moeten hebben van hun campagne.

De organisatie bij de Liberaal-Democratische Partij (LDPR) van Zjirinovski is alleen nog maar verbeterd. In het hele land hangen posters en liggen Zjirinovski-video's te koop. Een team van Zjirinovski's 'Valken' - de jeugdafdeling van de partij - speelt voetbalwedstrijden tegen wie maar wil. En in tegenstelling tot twee jaar geleden heeft Zjirinovski nu in de meeste kiesdistricten ook actieve kandidaten voor die helft van de zetels die niet via de partijlijsten worden verdeeld.

De organisatiegraad van Lebeds beweging is nog een vraagteken. Het Congres van Russische Gemeenschappen, afgekort als KRO, is pas in maart 1993 opgericht en met als enig doel het behartigen van de belangen van de twintig miljoen Russen die na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie ineens in het buitenland wonen. Het KRO begon pas op een partij te lijken toen een jaar later de leiding werd overgenomen door Joeri Skokov, een voormalig intimus van Jeltsin die tot zijn eigen verbazing nog steeds geen premier is geworden.

Skokov heeft nuttige contacten in het zakenleven. Hij nodigde de charismatische Lebed en de oppositionele econoom Sergej Glazjev uit om het partijleiderschap met hem te delen. Met dit trio oogt de leiding van het KRO heel wat degelijker dan die van de LDPR. Markteconomie met autoritair leiderschap naar Chileens of Chinees model komt ook realistischer over dan gratis wodka voor iedereen. Maar volgens Sergej Markov, een politiek wetenschapper die namens de Carnegie Stichting de verkiezingen volgt, bevinden zich onder de plaatselijke kandidaten van het KRO meer dan bij de LPDR pragmatici die hopen van de naam van de leider te profiteren en wier eigen aantrekkingskracht en partijdiscipline gering is.

Na twee jaar parlementair werk kan ook iets worden gezegd over de eerste ervaringen met een populist ná de verkiezingen. Twee jaar geleden deed Zjirinovski met zijn 23 procent de wereld versteld staan. Hier was ineens een man die aankondigde zijn Russische legerlaarzen te zullen wassen in de Indische Oceaan, die beloofde misdadigers standrechtelijk te executeren en die daarmee nog succes boekte ook. Vladimir Adolfovitsj, zoals hij in Russische media wel werd genoemd als verwijzing naar een andere politicus die aanvankelijk werd onderschat, heette een radicale nationalist te zijn, een uiterst rechtse extremist. Maar in het parlement is hij vervolgens vooral ongrijpbaar en grillig gebleken.

Tijdens zijn wekelijkse persconferenties - of persconférences, want de zaal zat niet voor niets elke keer vol - kondigde hij aan radioactief afval te dumpen in de Baltische landen als die hun Russische minderheid niet beter zouden behandelen. In de vergaderzaal trok hij een vrouwelijke afgevaardigde aan de haren en zei vervolgens dat zij het alleen maar lekker vond. In de tussentijd ging hij ook nog op bezoek bij Saddam Hussein en Radovan Karadzic. Maar hij stemde geruisloos voor de begrotingen 1994, 1995, 1996 en voor tal van andere wetten die Rusland tussen al het rumoer door helpen draaiende te houden.