Populist Haider lonkt naar macht in Oostenrijk

Zondag gaat Oostenrijk naar de stembus. Het 'consensus-model' waarmee de Socialisten en de Conservatieven in Oostenrijk jarenlang hebben geregeerd, werkt niet meer. De populist Jörg Haider profiteert daarvan.

WENEN, 13 DEC. De Oostenrijkse populist Jörg Haider op zijn salonfähigst: donkergrijs driedelig pak, lichtgrijs overhemd en moderne gekleurde stropdas. De leider van de 'Freiheitliche', spreekt de internationale pers toe in de Weense persclub Concordia. Ja, hij wil wel regeringsverantwoordelijkheid op zich nemen, mochten de socialistische SPÖ en de Conservatieve ÖVP er niet in slagen om samen een regering te vormen. Nee, hij heeft niets gemeen met de Franse rechts-extremist Le Pen. “Wij zijn niet racistisch. Wij zijn een vernieuwingsbeweging”, zegt hij.

Haider, die door velen wordt beschuldigd van neo-Nazistische sympathien maar daar nog niet op heterdaad op is betrapt, wil korte metten maken met de 'nomenklatoera' in Oostenrijk, de rood-zwarte coalitie die het land al negen jaar regeert. De Socialistische SPÖ - 25 jaar onafgebroken in de regering - en de Conservatieve ÖVP konden het dit najaar niet eens worden een hoogst noodzakelijk bezuinigingsplan. Het begrotingstekort is rond de 18 miljard gulden, de staatsschuld 215 miljard gulden. Onder druk van de ÖVP die zegt naar verieuwing te streven, zijn nieuwe verkiezingen uitgeschreven voor 17 december.

In zijn rol van politicus op het internationale podium, laat Haider zich over immigranten mild uit: “We hebben ze naar Oostenrijk gehaald en we hebben ze werk gegeven, dus moeten we ze beschermen.” Maar later op de middag, als hij spreekt in de Weense arbeiderswijk Favoritn, is zijn toon veranderd. “Er zijn in Oostenrijk teveel criminele illegalen”, roept hij. “We hebben te weinig banen en te weinig woningen. Laten we eerst arbeidsplaatsen en banen vinden voor de Oostenrijkers en daarna praten over immigratiepolitiek.”

De menigte applaudiseert en juicht. Een vrouw gekleed in een zwart met wit lederen jas, stevig omarmd door een pokdalige man, zegt: “Het kan met Haider alleen maar beter worden”. Is hij een rechts-extremist? “Wat een onzin!”, roept ze. “De meeste mensen verwisselen nationaal met nazi. Als Haider alleen aan Oostenrijk denkt, heeft dat met het nazisme helemaal niets te maken.”

Van Haider hadden de nieuwe verkiezingen niet gehoeven. De grote coalitie mag wat hem betreft nog best een tijdje voortmodderen zodat hij na twee jaar van “weer niet nagekomen beloften” in 1998 in een keer het bondskanselierschap in de wacht kan slepen. De kans dat Haider, die zijn Freiheitliche Partei Österreich omdoopte in de 'beweging' van 'Freiheitliche' omdat meer mensen zich in een 'beweging' zouden thuisvoelen, na zondag het bondskanselierschap in de wacht sleept, is nihil, maar zijn deelname aan een Oostenrijkse coalitieregering is niet uitgesloten.

Volgens de laatste opiniepeilingen krijgt zijn beweging, die Oostenrijk voor de Oostenrijkers wil bewaren, de bureaucratie wil verminderen en “hardwerkende mensen hun stem wil teruggeven” ongeveer 26 procent van de stemmen. De socialisten liggen met 31 procent net iets voor op de Conservatieven wier aanhang wordt geschat op 29 procent. De nieuwe leider van de ÖVP , Wolfgang Schzüssel, heeft op de verkiezingen aangestuurd omdat hij denkt dat hij als 'vernieuwer' een goede kans maakt om bondskanselier te worden.

In tegenstelling tot de Socialisten, die het uit de regering houden van Haider tot belangrijk programmapunt hebben gemaakt, sluit de ÖVP samen regeren met Haider niet uit. Schüssel wil privatiseringen doorvoeren en bezuinigingsmaatregelen nemen die Oostenrijk geschikt moeten maken voor deelname aan de Europese Monetaire Unie. Hij wil geen belastingverhogingen, zoals de Socialisten. Schüssel, behalve voorzitter van de ÖVP ook vice-kanselier en minister van buitenlandse zaken, wil korting op de sociale zekerheid, verhoging van de pensioensleeftijd en meer eigen bijdragen in de gezondheidszorg, allemaal dingen die de Socialisten niet aan hun achterban kunnen verkopen.

De slechte verhouding tussen de gevestigde partijen SPÖ en ÖVP speelt Jörg Haider in de kaart. “De mensen vluchten van de regeringspartijen weg en zoeken politiek asiel bij ons”, vertelt hij de pers. Ook Haider wil Oostenrijk vernieuwen, maar niet zoals Schüssel dat wil. Haider wil een nieuwe republiek in Oostenrijk, een kleine regering met zeven in plaats van twintig ministers - dat is pas bezuinigen - en daarboven een almachtige president. Voor belangrijke besluiten wil Haider dat referenda worden uitgeschreven. De grote macht van de bureaucratie en de ondemocratische vriendjespolitiek van Socialistische en Conservatieve partijbonzen heeft lang genoeg geduurd, vindt hij. “Wij zijn een democratische vernieuwingsbeweging. Wij willen dat de burger in het middelpunt staat, niet de partijen. Het politieke systeem moet worden opengebroken.” En: “We hebben in Oostenrijk politici nodig die leadership tonen”.

De burger moet per referendum kunnen meebeslissen, bijvoorbeeld over zoiets ingrijpends als de Economische en Monetaire Unie (EMU), vindt Haider. Als streefdatum voor de EMU is 1998 volgens hem sowieso te vroeg. Het verdrag van Maastricht noemt hij tegenover een Amerikaanse journalist een 'bad thing' omdat het “zorgt voor centralistisch bestuur”. “Wij willen terug naar de roots van het gedecentraliseerde, democratische Europa.” Maar Haider gokt nu nog niet op een omwenteling. “Pas als in 1998 weer verkiezingen worden gehouden, komt het moment voor de echte grote verandering in Oostenrijk”, zegt hij.

Breed geschouderde jongens met veel gel in hun haar die Haider overal volgen, hebben tijdens het optrden van Haider in de arbeiderswijk last van de uitstaande paraplu van een oudere man in het publiek. Ze willen dat de man de paraplu opvouwt maar hij protesteert, want het sneeuwt. Een korte duwpartij en geschreeuw volgt. Dan is de paraplu plotseling weg, fijngestampt. “We hebben hele goede redenen om dit land uit te mesten” roept Haider. “De ijverige Oostenrijkers moeten de besluiten nemen, niet de parasieten die al jaren achterover zitten. Wij zijn niet meer te stoppen want de mensen weten dat wij opkomen voor de burgerrechten.”

Een oudere man met bontmuts na afloop. “Haider zegt wat honderduizenden Oostenrijkers iedere dag voelen. Alle politici zijn corrupt, en Haider is de enige die wil dat de burger gaat meebeslissen.” Haider is niet extreem-rechts, vindt een andere man. “Hij is wel meer voor het eigen land enzo”, zegt hij, “maar dat is niet extreem.” Het is hem wel opgevallen dat Haider “historisch niet zo goed is geinformeerd”. Haider heeft bijvoorbeeld beweerd dat het werkgelegenheidsbeleid in Nazi-Duitsland beter was geregeld dan nu in Oostenrijk het geval is. “Hij is wat eenzijdig” zegt de man “maar hij is ook nog jong, hij heeft dat allemaal niet meegmaakt.”

“Uitmesten moeten ze dit land”, zegt een dikke man die met zijn dochtertje op zijn nek Haiders toespraak heeft gevolgd. Op de vraag wat er dan precies moet gebeuren, zegt hij weer: “uitmesten”.

De gepensioneerden die zich voor het Weense raadhuis hebben verzameld voor een demonstratie voor behoud van de pensioenen, denken er heel anders over. Niets 'uitmesten'. “Het gaat helemaal niet zo slecht met Oostenrijk”, zegt een ex-metaalarbeider (68). Hij is op zijn 59ste met pensioen gegaan en krijgt sindsdien een netto bedrag uitgekeerd van ongeveer 20.000 gulden per jaar. Daarmee is hij heel tevreden. De Socialisten moeten in de regering blijven, zegt hij. “Zij zijn de enigen die ons begrijpen.” Volgens de gepensioneerden is de ÖVP nieuwe stijl de grote boosdoener: Schüssel wil de pensioensleeftijd met twee jaar opschroeven en bezuinigen op de sociale voorzieningen. Door onenigheid over een paar miljard op de begroting heeft Schüssel de regering opgeblazen en nieuwe kostbare verkiezingen uitgeschreven. “Alleen maar omdat hij zelf bondskanselier wil worden”. Dat de staatsschuld zo is toegenomen, de concurrentiepositie van Oostenrijk slecht is en weinig terecht is gekomen van de voorgenomen privatisering van banken en andere staatsbedrijven, is volgens de ex-metaalbewerker niet de schuld van de Socialisten. “Zij waren niet alleen in de regering”.

Het ergste is volgens de gepensioneerden dat Schüssel met zijn vernieuwingsdrang de deur openzet voor Haider. Niets nieuws, zeggen ze, in de jaren dertig waren het toch ook de Conservatieven die de weg plaveidden voor Adolf Hitler? “Wat weet Haider nu van wat hier vroeger is gebeurd?”, zegt de ex-metaalbewerker, “Niets. Alles is hier vernietigd. Wij hebben Oostenrijk met veel moeite opgebouwd. Haider komt het weer kapotmaken.”

    • Daniela Hooghiemstra