De man

Erg vrolijk was het verhaal niet dat Nadine Gordimer voorlas in Leiden - de 24ste Huizingalezing. De atoombom, het non-proliferatieverdrag, Mururoa, Goed & Kwaad, techniek, industrialisatie, milieuvervuiling (olie!), communicatie en instant-bevrediging, maar ook positieve zaken als de popularisering van de kunst, de muziek in het bijzonder ('global village'), Gandhi, Mandela, maar ook: aids, toenemende promiscuïteit, lege kerken, opkomst fundamentalisme...

Ik reageer op een zin die Gordimer tussen haakjes plaatste. Ze zei: “En dit allergrootste kwaad hebben wij ongetwijfeld aan onszelf te wijten, omdat het meest 'baanbrekende' waarop onze eeuw aanspraak kan maken het feit is dat de man (en ik gebruik dit woord met opzet) voor het eerst een ontdekking heeft gedaan waarvan de uitwerking vernietigender is dan die van enige natuurramp, of het nu om een aardbeving, een vulkaanuitbarsting of een overstroming gaat.”

Uit het vervolg blijkt dat Gordimer met 'het baanbrekende' de 'vernietigende atoomsplitsing' bedoelt en dat zou, met nadruk, de man op zijn geweten hebben.

Ik vrees dat ze het verkeerde delict gekozen heeft. Want ziehier de verbazende feiten:

1895: Röntgen ontdekt de eerste 'bijzondere stralen'.

1896: Becquerel ontdekt radioactieve uraniumstralen.

1897: Thomson ontdekt het electron.

1900: Rutherford ontdekt de alfa-, beta- en gammastralen.

1902: Sklodowska & Curie zijn er in geslaagd 0.1 gram radioactief radium te produceren.

1905: Einstein verklaart - E=Mc - de ongemene kracht van al deze stralen.

1914: Rutherford ontdekt het proton.

1932: Chadwick ontdekt het neutron.

1934: Fermi, op zoek naar nieuwe elementen, beschiet uranium met neutronen; zijn collega Tacke suggereert als eerste de mogelijkheid van een atoomkernsplitsing.

1938: Hahn en Meitner beschieten uranium met neutronen en splitsen het in twee lichtere elementen.

1939: Hahn publiceert de resultaten zonder expliciet te zijn: hij is een gerespecteerd chemicus die het niet aandurft alchimistische resultaten te rapporteren.

1939: Meitner (joods, gevlucht voor de nazi's via Nederland naar Zweden) heeft niets te verliezen en publiceert het sterke vermoeden dat zij beiden als eersten ter wereld atoomkernen hebben gesplitst.

Daarmee was de weg naar de atoombom vrij.

Gordimer gebruikt, zegt ze tussen haakjes, met opzet het woord 'man', maar waarom? Bovenstaande lijst bevat overwegend mannen, maar er zijn drie vrouwen bij: Maria Curie-Sklodowska (1867-1934), Lisa Meitner (1878-1968) en Ida Noddack-Tacke (1896-1957).

In de mij bekende biografie van beroemde natuurwetenschappers komen, bij ongeveer 1200 mannen, niet meer dan vijf vrouwen voor. Drie van hen speelden een sleutelrol in de kernsplitsing.

Hoe het Ida Tacke is vergaan, weet ik niet. Enrico Fermi emigreerde naar Amerika en werd ingeschakeld bij de bouw van de eerste atoombom. Otto Hahn bleef onder Hitler in Duitsland, kreeg voor zijn ontdekking in 1944(!) de Nobelprijs voor scheikunde, hoorde na de oorlog van het verwoestende effect van de atoombommen op Japan en heeft op het punt gestaan zelfmoord te plegen. Lisa Meitner was praktischer en hoopte in 1945 tijdens een radiogesprek met Eleanor Roosevelt “dat met de atoombom deze verschrikkelijke oorlog sneller zou worden beëindigd”. Hetgeen gebeurde.

De vraag is wat Nadine Gordimer ertoe bracht 'de man' te beschuldigen waar dit nu juist uitgerekend het minst op z'n plaats was.

    • Gerrit Krol