De jonge Russische middenklasse vreest terugkeer van de communisten; 'Er is nog zoveel dat wij niet hebben'

Communisten en nationalisten lijken volgende week zondag bij de Russische verkiezingen op winst af te stevenen. Voor de jongste generatie Russen, groot geworden onder glasnost en bezig met de eerste betaalde baan een somber perspectief. Portret van de nieuwste Russen: je bent jong en opeens is het verleden je toekomst.

Ze gingen naar school onder Brezjnev, naar de universiteit onder Gorbatsjov, geld verdienen onder Jeltsin en ze zijn niet van plan naar de gevangenis te gaan onder een president Lebed of Zjoeganov. Voor Dmitri Labin (24) en Sergej Skatersjtsjikov (23) is het eenvoudig ondenkbaar dat een overwinning van communisten en nationalisten bij de parlementsverkiezingen volgende week het einde zou kunnen inluiden van de economische hervormingen in Rusland. “Dat kan niet. Wij zíjn de hervormingen.”

Labin en Skatersjtsjikov kennen elkaar niet. Het zijn zomaar twee jonge Russen die met succes aan een carrière werken zoals zoveel leeftijdgenoten in het Westen dat doen. Zonder contacten met 'de mafia', zonder misbruik van staatseigendom en voorlopig ook zonder dat er een Mercedes of BMW aan vast zit. Zij maken deel uit van een nieuwe generatie studenten en ondernemers die door optimisten als begin van een ontluikende Russische middenklasse kan worden gezien. Als percentage van de bevolking zijn deze twintigers te verwaarlozen. Ze wonen bijna alleen in de grote steden en ze mogen niet worden beschouwd als vertegenwoordigers van 'de' jeugd in de voormalige Sovjet-Unie. Maar zij bestaan, als ze studeren hebben ze er allemaal een baantje bij, ze geven geld uit, hun aantal groeit en zij doorkruisen het gangbare beeld van Rusland.

Dat beeld - ook in Rusland zelf - is dat van een verwarde natie waar een wervelstorm van economische hervormingen vooral succes heeft gebracht aan een kleine groep zogenoemde 'Nieuwe Russen'. Dat nieuwe zit vooral in hun rijkdom, want meestal blijkt het te gaan om leden van de oude Sovjet-elite plus hun kinderen. Juist zij beschikken over de contacten die hen in staat stellen vergunningen te regelen. Zoals de directeur van de succesvolle luchtvaartmaatschappij Transaero wiens moeder over de verdeling van de landingsrechten ging. Juist zij verkeren in de positie om staatseigendom ten eigen bate aan te wenden. Zoals de topfunctionarissen van oliemaatschappijen die voor eigen rekening olie verkopen of de directeuren van wetenschappelijke instituten die kantoorruimte verhuren. De rest van de bevolking - gepensioneerden, arbeiders, ambtenaren - moet het intussen doen met salarissen van een paar honderd gulden per maand.

Dmitri Labin en Sergej Skatersjtsjikov kunnen noch tot de bevoorrechten noch tot de achterblijvers worden gerekend. Labin is in het laatste jaar van zijn rechtenstudie en werkt twintig uur per week als juridisch manusje van alles bij een instituut dat met westerse hulpgelden adviseert over nieuwe wetgeving. Zijn dag begint om half zeven 's morgens. Hij reist anderhalf uur van zijn woning aan de rand van Moskou naar de universiteit, werkt 's middags op het instituut, komt tegen negen uur 's avonds weer thuis en studeert dan tot middernacht. Onder zijn studiegenoten geldt zijn bestaan als rustig. Er zijn er ook die niet alleen na maar ook al vóór hun colleges op een advocatenkantoor werken.

Met dit leven verdient Dmitri Labin een kleine duizend gulden per maand. Hij is inmiddels de trotse bezitter van een auto, een videocamera, een computer en talloze huishoudelijke apparaten. Afgelopen zomer is de rechtenstudent met vakantie geweest in Turkije. “Auto's, videocamera's, buitenlandse vakanties maken het leven leuk en interessant”, zegt hij. “Wij hadden zo lang niets en er is nog zoveel dat wij niet hebben. Als ik daarvoor hard moet werken, dan moet dat maar.”

Het is Labin niet komen aanwaaien. Hij droomde altijd van een loopbaan als diplomaat, maar werd tot twee keer toe afgewezen voor het Instituut voor Internationale Betrekkingen, Ruslands meest prestigieuze opleiding voor aanstaande diplomaten en politici. Hij heeft daarna twee jaar in militaire dienst gezeten alwaar hij zich als grenswacht in Ruslands verre oosten met schriftelijke cursussen voorbereidde op het toelatingsexamen voor de studie rechten. Voor die studie zijn er in Moskou al snel tachtig aanmeldingen voor één plaats. Zijn bijbaan kreeg Labin tenslotte door zijn curriculum vitae langs te brengen bij elk Moskous kantoor dat belangstelling voor een jurist zou kunnen hebben.

Normaal land

Ook Sergej Skatersjtsjikov heeft geen hulp van familie of relaties gehad, behalve dan die honderd dollar die zijn moeder hem drie jaar geleden leende. Sergej studeerde economie en had in zijn bijbaan bij een aandelenhandelaar ontdekt dat in Rusland een groot gebrek is aan financiële informatie. Van de honderd dollar kocht hij een typmachine, waarop hij twee A-viertjes per dag voltikte over het verloop van de aandelenkoersen, de wisselkoersen en wat hij verder nog bij elkaar kon sprokkelen. Hij stuurde zijn eerste velletjes naar de nieuwe commerciële radiostations en kranten die in Moskou zijn opgericht. ,Wat ik deed was bestaande informatie verzamelen en er een produkt van maken. Zo werd ik het eerste Russische 'bedrijf' dat zich specialiseerde in financiële informatie'', zegt Skatersjtsjikov.

En een bedrijf is het geworden. 'Skate Press Consulting Agency' heeft nu 35 personeelsleden, inclusief de moeder van de oprichter. Het verkoopt een verscheidenheid aan informatie aan Russische en buitenlandse banken, adviesbureaus, aandelenhandelaren en media. Klanten kunnen zich abonneren op het blad Capital Markets Report, ze kunnen via Internet Skate Press raadplegen, ze kunnen exclusief voor henzelf bedoelde informatie aanvragen - alles kan zolang er wordt betaald. De inkomsten dit jaar bedragen zo'n 2,25 miljoen gulden. Skate Press betaalt salarissen die tussen de 1500 en 4000 gulden per maand liggen, exclusief bonussen en andere prikkels die Skatersjtsjikov uit het westen heeft overgenomen.

De 23-jarige ondernemer en de 24-jarige jurist beschouwen zichzelf als leden van een nieuwe generatie Russen, de eerste die los staat van het Sovjet-verleden en voor wie markteconomie en democratie vanzelfsprekend zijn. Ze zijn stipt in hun afspraken, gaan zich niet te buiten aan wodka en hebben weinig geduld voor mensen die daarin anders zijn. “Pas als onze generatie de macht heeft overgenomen zal Rusland een normaal, welvarend land worden”, denkt Skatarsjtsjikov. Het valt niet mee deze 'nieuwste Russen' te omschrijven, maar hun opvattingen klinken door als deze jonge twintigers over hun toekomst praten.

De jurist Labin aarzelt bijvoorbeeld of hij straks na zijn afstuderen zal solliciteren bij het ministerie van buitenlandse zaken, zoals altijd zijn droom was, of bij een westers advocatenkantoor, waar een aanvangssalaris van drie- à vierduizend gulden per maand wacht. “Het overwegen van Buitenlandse Zaken heeft niets te maken met patriottisme”, haast Labin zich te zeggen. , Ik denk alleen aan mijzelf. Zo denken mijn studiegenoten ook. Vroeger stond het vaderland op de eerste plaats en zou het daarna met het individu ook wel goed komen. Wij weten inmiddels dat dit onzin is. Als ieder voor zich probeert een goed leven te hebben, dan zal uiteindelijk het hele land goed leven.”

Een minpunt van het ministerie in Labins opvatting (“wij zijn pragmatici en kijken altijd naar de min- en pluspunten”) is het geringe salaris. Een half miljoen roebel per maand, 200 gulden, dat is minder dan hij nu met zijn deeltijd studentenbaan verdient. Maar een pluspunt is de ervaring die hij zou kunnen opdoen: “Na een jaar of vijf bij het ministerie kan ik onder veel betere voorwaarden dan nu overstappen naar een commerciële firma.” Want er is één punt waar bijna alle talentvolle jonge Russen mee worstelen: een westers of westers-georiënteerd bedrijf betaalt een goed salaris, maar alleen bij de Russische overheid bouwt iemand contacten op die noodzakelijk zijn om later echt ver te komen.

Communisten

Voor Skatersjtsjikov liggen de zaken eenvoudiger. Hij overweegt zijn bedrijf te verkopen omdat hij de noodzakelijke investeringen om het verder te ontwikkelen niet goed alleen aankan. Hij zou onder een nieuwe eigenaar willen aanblijven als directeur. Of dat niet jammer is, iets dat hij zelf heeft opgebouwd uit handen geven? “Welnee, het enige waar het om gaat is: hoe verdien ik het meeste geld.”

Met zoveel persoonlijke keuzes, hebben jeugdigen als Labin en Skatersjtsjikov weinig tijd voor politiek. Maar ze hebben wel eerder dan de meeste kiezers al bedacht wat ze bij de parlementsverkiezingen volgende week zondag gaan stemmen. Skatersjtsjikov op de partij van premier Tsjernomyrdin, die door wil gaan op de ingeslagen weg. “Misschien een rare keuze voor iemand van mijn leeftijd, maar we hebben stabiliteit nodig en Tsjernomyrdin is de man die daarvoor kan zorgen.”

Labin stemt voor de partij van 'de architect van de economische hervormingen', Jegor Gajdar. “Aan hem hebben we tenslotte veel te danken. Het is jammer dat veel mensen zich niet meer herinneren hoe leeg de winkels waren voordat Gajdar in 1992 met zijn hervormingen begon.” Natuurlijk hebben de veranderingen van de afgelopen jaren Rusland verdeeld in arm en rijk, erkent Labin. “Maar iedereen heeft een hoofd en twee handen. Het heeft geen zin als arme mensen maar naar de overheid blijven kijken om hulp. Neem je lot in eigen handen en verbeter je leven, zou ik zeggen. Iedereen heeft nu de kans om te doen wat hij kan.”

Volgens opiniepeilingen zijn het echter niet premier Tsjernomyrdin en hervormer Gajdar die volgende week de verkiezingen gaan winnen, maar de communistische en nationalistische partijen. Als de voorspellingen kloppen en de communistische leider Gennadi Zjoeganov, de nationalistische generaal Aleksandr Lebed of de onvoorspelbare populist Vladimir Zjirinovski zou in juni volgend jaar ook nog president kunnen worden, dan staat Rusland mogelijk een ingrijpende koerswijziging te wachten. Zo zeggen althans verscheidene binnen- en buitenlandse experts. Labin en Skatersjtsjikov kunnen niet geloven dat hun leven ècht anders zal worden.

“Niets en niemand kan de hervormingen definitief stoppen. De hervormingen begonnen weliswaar als politiek besluit van bovenaf. Maar nu zijn er mensen die geld verdienen, bezit vergaren, hun leven verbeteren. Zij zijn nu de hervormingen. Wíj zijn de hervormingen. Wie dat wil terugdraaien veroorzaakt een burgeroorlog en dat willen toch ook Zjoeganov of Lebed niet”, denkt de rechtenstudent. “Ik geloof best dat de communisten de verkiezingen zullen winnen, maar daarna hebben ze hooguit nog tien à vijftien jaar. Hun aanhang bestaat voornamelijk uit gepensioneerden, die binnenkort toch een keer doodgaan. En de schoolkinderen van nu weten allang niet meer wat 7 november of 1 mei betekent.”

Skatersjtsjikov acht het nog wel mogelijk dat er tijdelijk een stilstand in de hervormingen komt, maar hij gelooft niet dat het daarbij tot nationalisaties van particuliere bedrijven zal komen. Hardere maatregelen tegen ondernemers als hij klinken helemaal onvoorstelbaar voor een 23-jarige die vervolging en censuur alleen uit de verhalen van zijn ouders kent. “In het ergste geval vertrek ik naar het buitenland. Rusland heeft een van de zwaarste ondernemingsklimaten ter wereld. Als ik hier kan slagen, slaag ik in Londen of New York ook.”

Plezier Voorlopig hebben de Russische twintigers andere zorgen. Hun privéleven. Het carrière maken heeft namelijk zijn prijs. Skatersjtsjikov, die aanvankelijk vaak op kantoor sliep, is onlangs getrouwd en streeft ernaar 's avonds om acht uur thuis te zijn. Maar hij ziet van zijn studievrienden alleen nog diegenen die hij in dienst heeft genomen. “Ik heb zelden persoonlijke gesprekken. Ik heb al nauwelijks tijd voor mijn vrouw en mijn ouders, laat staan tijd voor nauwe contacten met iemand anders.” Dat vindt hij de grootste teleurstelling van al dat werken: nooit meer een vriend ontmoeten, nooit meer een boek lezen of een leuke film zien. “Ik bedacht me laatst dat ik al heel lang geen plezier meer heb gehad.”

Labin heeft onlangs van zijn vriendin te horen gekregen dat hun relatie geen zin meer heeft nu de geliefden elkaar nauwelijks zien. Dat was een schok. Zij kenden elkaar al twee jaar en er zijn plannen om samen met zijn ouders een huis te bouwen waarin zowel zijn ouders als zijn toekomstige gezin zou kunnen wonen. “Ik begrijp het niet. Aan de ene kant hebben vrouwen geld nodig, aan de andere willen ze ook aandacht. Dat kan een man in Rusland toch nooit allebei geven?”

Maar niet getreurd. “Dit Rusland is nog niet geschapen voor comfort. Het is geschapen voor business”. zegt Skatersjtsjikov. “Er zijn zoveel mogelijkheden, je kunt ze gewoon niet missen. Dit is misschien wel de enige kans in je leven om in korte tijd succesvol te worden. Over tien jaar zal dit een heel gewoon, saai land zijn. Dan komt de tijd om uit te rusten. Dan zullen we een normaal leven leiden.”

    • Hans Nijenhuis