Kansloze partijen krijgen wellicht helft van de stemmen

MOSKOU, 8 DEC. Er hingen geen affiches, geen vlaggen en zelfs de portier wist gisteravond niet dat er een parlementskandidaat kwam spreken. Toch zat de aula van school 984 in de Moskouse buitenwijk Borisovo vol. Kandidate Irina Chakamada, lijsttrekker van de beweging De Gemeenschappelijke Zaak, bleek namelijk te zijn ingepast in een ouderavond. Onbekende splinterpartijen moeten flexibel zijn in hun campagnes voor de verkiezingen van volgende week.

“Ik heb u uitgenodigd om over de toekomst van uw kinderen te praten”, zei de rector tegen de negenenveertig moeders en vijf vaders in de aula. Hij sprak uitgebreid over de studie- en beroepskeuze van de kinderen in de eindexamenklas, regelde nog wat organisatorische zaken en kondigde toen pas de politica aan: “Hier is iemand die zich in het parlement hard inzet voor onderwijs en opvoeding.”

De Gemeenschappelijke Zaak is een van de vele Russische partijen die vrijwel kansloos worden geacht op 17 december. Er hebben zich maar liefst 43 bewegingen laten registreren en volgens opiniepeilingen zullen er daarvan acht de kiesdrempel van vijf procent halen. Sommige opinieonderzoekers verwachten dat de helft van de Russische kiezers zal stemmen op bewegingen die de kiesdrempel nìet halen.

Het zijn deze bewegingen die de Russische parlementsverkiezingen onoverzichtelijk maken en de uitslag onvoorspelbaar. Wat is het verschil tussen Transformatie van het Vaderland (lijst 4), Mijn Vaderland (lijst 13) en Voor het Moederland (lijst 14)? Wat onderscheidt Doema '96 (lijst 3) van Blok '89? (lijst 21)? En wat wil Tichonov-Toepolev-Tichonov (lijst 5)? Er is bijna geen kiezer die het weet.

Een blik op het stembiljet zal volgende week zondag weinig helpen. Wegens plaatsgebrek - 43 partijen immers - zullen van elke kandidatenlijst slechts de eerste drie namen worden vermeld. Er is voor de deelnemers wel de mogelijkheid een embleem naast de partijnaam af te laten drukken, maar een aantal bewegingen heeft geen embleem en sommige andere partijen hebben juist hetzelfde. De vissen van Ivan Rybkins blok (Ryba betekent vis) en van de Christen-democratische unie zijn vrijwel identiek.

Veel van de kansloos geachte blokken zijn opgebouwd rondom één bekend persoon, vaak iemand die er niet in is geslaagd met anderen samen te werken. Mijn Vaderland is de beweging van generaal Boris Gromov, die de lijst van parlementsvoorzitter Rybkin heeft verlaten omdat hij Rybkin te slap vond. Macht aan het Volk moet Nikolaj Ryzjkov, van 1985 tot 1991 premier van de Sovjet-Unie en daarna president van Tveruniversalbank, tot geloofwaardig presidentskandidaat maken nadat de communistische partij hem had geweigerd. De Gemeenschappelijke Zaak is de beweging die Irina Chakamada heeft opgericht nadat zij in het parlement ruzie had gekregen met fractiegenoot Boris Fjodorov.

Gromov is een generaal met een lange staat van dienst, Ryzjkov een man die aangename herinneringen opoept, Chakamada een tot de verbeelding sprekende zakenvrouw. Maar de stemmen die hun partijen zullen trekken dreigen verloren te gaan. Er is nog geprobeerd om de kiesdrempel te verlagen, onder anderen door Chakamada, maar het Constitutionele Hof voelde er niets voor zo kort voor de verkiezingen nog aan de kieswet te tornen. Een woordvoerder van president Jeltsin heeft wel gezegd dat de discussie nog niet ten einde is, maar dat is volgens waarnemers vooral om ná de verkiezingen de legitimiteit van het parlement ter discussie te kunnen stellen als er een meerderheid van communisten en nationalisten blijkt te zitten.

Het lijkt gekkenwerk om bij een kiesdrempel van vijf procent vrijwel in je eentje te wedijveren met grote, goed georganiseerde partijen als die van premier Tsjernomyrdin, die van de communist Zjoeganov of die van de populist Zjirinovski. Líjkt, want het is het niet, zegt Sergej Markov, een politiek wetenschapper aan de Moskouse universiteit die in opdracht van de Carnegie Stichting de verkiezingen van nabij volgt. “De leiders van de kleine partijen geloven heus niet meer in het succes van hun blok. Het is ze vooral te doen om de gratis televisietijd en de campagnegelden.”

Het Russische kiesstelsel geeft elke kiezer twee stemmen. Slechts de helft van de 450 beschikbare parlementszetels wordt verdeeld via het stelsel van proportionele vertegenwoordiging, waarbij kiezers in het hele land hun stem uitbrengen op een van de 43 partijen. De andere helft wordt verdeeld via het districtenstelsel, waarbij kiezers hun stem uitbrengen op een individuele kandidaat uit hun kiesdistrict. De campagne om deze 225 zetels trekt minder aandacht, maar de zetels zijn er niet minder belangerijk om.

Bijna alle leiders van de kleine partijen blijken zich tevens te hebben ingeschreven als kandidaat in hun district, zegt Markov. Bij de partij Voorwaarts Rusland! van oud-minister van financiën Boris Fjodorov 'dubbelen' zelfs alle twaalf nationale kandidaten ook ergens als districtskandidaat. Als Voorwaarts Rusland! als partij de vijf procent niet haalt, kunnen de politici van die partij toch nog in het parlement terechtkomen.

Het zijn de politieke bewegingen die een aardige subsidie en gratis televisiezendtijd krijgen, niet de individuele kandidaten, en dat is volgens Markov een belangrijke reden waarom er zoveel partijen zijn. “Je kunt bij de kleine partijen zien dat zij hun campagnegelden alleen in die gebieden besteden waar ze kansrijke districtskandidaten hebben”, zegt Markov. “Voor die lokale campagnes is de zendtijd op de nationale televisie ook mooi meegenomen.” De partij als vehikel voor de kandidaat dus.

Ook de leider van De Gemeenschappelijke Zaak blijkt avond aan avond op campagne te zijn in de buitenwijk van Moskou waar zij als Irina Chakamada individueel kandidaat is. De wijk Borisovo ligt een uur rijden van het centrum en bestaat uit flats van twintig verdiepingen, het is zo'n stadsdeel waar politici zelden komen. Dat beloofde Chakamada gisteravond te veranderen. Zij noemde het adres van haar hoofdkwartier, een gebouw van de plaatselijke onderhoudsdienst in Borisovo, en zei: “Als ik voor uw rayon in het parlement kom, kunt u mij elke week opzoeken op dat adres.” Voor volgende week organiseert zij alvast een gratis toegankelijk feest in de buurtbioscoop.

De Gemeenschappelijke Zaak, Mijn Vaderland of Stanislav Govoroechin's Blok (lijst 26) zullen na 17 december misschien verdwijnen. Maar Irina Chakamada, Boris Gromov of Stanislav Govoroechin zitten dan wellicht al in het parlement.