Hoorzitting over val Srebrenica is zinloos zonder overste Karremans

Alle onderzoek en uitleg van minister Voorhoeve (defensie) over Srebrenica heeft de Tweede Kamer niet kunnen overtuigen. De Kamer wil alsnog hoge Nederlandse officieren horen over de ondergang van de enclave. Maar volgens Frank Westerman heeft de Kamer de verkeerde getuigen opgeroepen voor de hoorzitting. Op die manier zal ook dit zoveelste onderzoek geen uitsluitsel geven.

Er komt dus een hoorzitting over Srebrenica. Komen we dan eindelijk te weten hoe de vuurdoop van de luchtmobiele brigade (wendbaar, professioneel, hèt antwoord op het einde van de Koude Oorlog) uitliep op een ramp? En: hoe besluiteloosheid aan de top kon leiden tot moord aan de basis?

Defensie ziet het gerezen beeld van een nalatig, zo niet medeplichtig Dutchbat als een misvatting die door journalisten in omloop is gebracht. Er zijn “fouten en foutjes” gemaakt, maar dat betrof haperingen in de communicatie. Regiefouten. Daar is lering uit getrokken: commandanten van toekomstige vredesoperaties krijgen voortaan beter les in de omgang met de media.

Jammer misschien voor de Nederlandse krijgsmacht, maar de oorlog in Bosnië laat zich niet verhullen achter een façade van public relations, laat staan regisseren. Het uitbreken van de Golfoorlog stond in de TV-gidsen vermeld; maar de videobanden van de val van Srebrenica zijn gewist, de fotorolletjes verprutst. Op de beelden die wel naar buiten kwamen zagen we Dutchbat-overste Ton Karremans het glas heffen met de Servische generaal Ratko Mladic. De foto haalde de kranten in de hele wereld, tot in Singapore toe. Of ze slivovica of champagne dronken is niet duidelijk, het doet er ook niet toe: in die toost balt zich de tragiek van Dutchbat samen.

Om dat beeld wat bij te stellen, zet Defensie-voorlichting daar nu het volgende verhaal tegenover: Karremans liep een hotel binnen, kreeg een glas water in zijn handen gedrukt, hij had dorst dus dat kwam goed uit, en het volgende moment knipte er een fel licht aan. Een officier stelde hem wat vragen, het ging allemaal razend snel; in ieder geval had de Dutchbat-commandant niet door dat hij geflimd werd en wist hij ook niet dat de vragensteller met de rode nek Ratko Mladic was.

Niemand die zich afvroeg of Karremans misschien een oprechte bewondering voor de Servische geweldenaar koesterde. Het salueren ten afscheid, en de lof die de strateeg Mladic op de persconferentie van Karremans in Zagreb ten deel viel, doen het ergste vermoeden. Generaal Hans Couzy, de bevelhebber van de landmacht, ontdekte dat er onder de Srebrenica-gangers “van hoog tot laag de euforische stemming heerst dat de Serviërs de good guys zijn”. Je zou willen weten of dat gevoel de performance van het infanteriebataljon heeft beïnvloed. Want waarom heeft de bemanning van twee observatieposten zich vrijwillig laten gijzelen? Was het nodig dat Dutchbat-soldaten de Serviërs 'rijles' gaven in de buitgemaakte pantserwagens? Of dat zij als tolk met de Serviërs samenwerkten bij het oprollen van nog meer observatieposten?

Defensie maakt zich niet druk over de pro-Servische houding, wel over het slechte figuur dat Dutchbat had geslagen. Nadat de Britse krant The Independent een stuk had gepubliceerd onder de kop 'Dutch peacekeepers welcomed the Serb killers', ontvingen de Nederlandse ambassades over de hele wereld een vel voorgedrukte antwoorden op vragen over Dutchbat.

Generaal Couzy oordeelde dat de deportatie van de moslimbevolking inderdaad “correct” was verlopen. “Al die geruchten over slachtingen komen van de vluchtelingen zelf”, zei hij op 27 juli in de Defensiekrant. Pas drie maanden later in het debriefingsrapport blijkt dat tientallen Dutchbat-soldaten grote aantallen lijken hebben gezien, brandend langs de weg, liggend op een boerenkar, rottend in een greppel. Eén soldaat spreekt van zevenhonderd lichamen, een andere van vijfhonderd.

De landmachtchef, die deze ooggetuigen een spreekverbod van een week had opgelegd, hield het in juli op negen à tien. Nu, ruim vier maanden later, zegt minister Voorhoeve het te betreuren dat Couzy's uitspraken “aanleiding hebben gegeven tot vermoedens dat geprobeerd werd de ernst en de omvang van de oorlogsmisdaden bij Srebrenica te verhullen”.

Vermoedens? De landmacht heeft zich steeds ingespannen om incriminerende informatie achter te houden of weg te wuiven. Couzy had nog alarm kunnen slaan over de massamoord die zich rond de enclave voltrok, maar hij hield het erop dat er zich in het blikveld van Dutchbat “geen genocide” had afgespeeld.

Het debriefingsrapport op basis van gesprekken met ruim vierhonderd Srebrenica-gangers laat zich zo samenvatten: Dutchbat heeft gedaan wat het kon, zegt Dutchbat. Er blijkt bovendien mee te zijn geknoeid. Verklaringen van drie hospikken en een kolonel-arts dat zij geen gewonde moslims mochten behandelen, zijn uit het verslag weggelaten.

Keer op keer tussen eind juli en begin december heeft de minister aanvullende gegevens (of beter: errata) aan zijn rapportage toegevoegd. Wat overblijft is een feitenbrij. Ja, Dutchbat heeft zeven gewonden in een VN-truck overgebracht naar Bratunac en in Servische handen achtergelaten. Nee, het verzoek van Artsen zonder Grenzen om twee moslims te opereren is niet ingewilligd. Ja, er zijn bevelen niet opgevolgd.

Die hoorzittingen zouden dus nog spannend kunnen worden. Wie zou de Kamer moeten ondervragen? Ton Karremans - om hem kan geen parlementariër die zichzelf serieus neemt heen. Hij is al negen keer gedebrieft door Defensie, zonder dat een snipper van zijn verklaringen bekend is geworden. En majoor Robert Franken natuurlijk, de tweede man van Dutchbat die het bevel overnam toen Karremans op het heetst van de crisis ziek werd. Over het doofpot-beleid zullen de Kamerleden generaal Hans Couzy aan de tand willen voelen, dat spreekt voor zich.

Zou het dan toch nog komen tot het onafhankelijk onderzoek naar het optreden van de Nederlanders, waar de VN-mensenrechten-rapporteur in augustus al om had gevraagd?

De hoorzittingen zijn een unieke gelegenheid om een hoop graafwerk over de pijnlijkste gebeurtenis uit de Nederlandse krijgsgeschiedenis sinds de politionele acties overbodig te maken. Anders gezegd: als de zaak Srebrenica nu niet wordt opengelegd zullen historici en journalisten waarschijnlijk nog jaren op nieuwe, onaangename feiten stuiten.

Maar: het lijstje 'genodigden' voor de hoorzitting telt slechts vier namen, en wel de verkeerde. Geen Karremans, geen Franken, geen Couzy. De fractiespecialisten van de grote partijen hebben maar één openstaande vraag: waarom heeft de VN Dutchbat 'in zijn hemd gezet' door de luchtsteun te weigeren die was beloofd? Ze hebben geen kritiek op Dutchbat, haasten ze zich eraan toe te voegen, ook niet op de minister van defensie en ook niet op de top van de krijgsmacht.

Vier Nederlandse officieren die deze zomer sleutelposten in de VN-hiërarchie bekleedden - generaal Nicolai en overste De Ruyter (Sarajevo), kolonel De Jonge (Zagreb) en kolonel Brantz (Tuzla) - zullen in het openbaar hun verhaal moeten doen, tenzij de ministerraad daar een stokje voor steekt.

Hoe dan ook, een hoorzitting met deze officieren in de hoofdrol wordt een onzinnige vertoning. Niet dit viertal, maar hun bevelhebber, generaal Bernard Janvier, kent de verborgen agenda van de VN. Hij zou kunnen vertellen waarom Dutchbat èn de enclave Srebrenica zijn geofferd in het eindspel van de Bosnische oorlog. Voor de geschiedschrijving is dat ongetwijfeld een belangwekkend verhaal. Maar omdat Janvier een Fransman is en geen Nederlander, en dus niet kan worden opgeroepen, zal de Srebrenica-hoorzitting in de voorgestelde opzet niets opleveren.