Affaire rond Poncke Princen op toneel niet te begrijpen

Voorstelling: De witte berg, van Graa Boomsma, door Festival Indië/Indonesië, Het Nationale Toneel en het Noord Nederlands Toneel. Regie: Peter te Nuyl; spel: Hans Croiset en Bram van der Vlugt. Gezien: 6/12, De Koninklijke Schouwburg, Den Haag. T/m 9/12 aldaar (aanvang 23u15) en op 15/12 in Groningen. Inl 070-3469450.

Voor sommigen is hij een held, voor anderen een verrader. Johannes 'Poncke' Princen, de Nederlandse dienstplichtige die in 1948 deserteerde en naar het Indonesische leger overliep, roept nog steeds extreme reacties op. Graa Boomsma wantrouwt die extremen, zo blijkt uit het toneelstuk dat hij over de affaire Princen schreef. 'Kunst is er niet om te verguizen of te prijzen', legt de auteur in het nawoord bij zijn drama uit.

Goeien en kwaaien, helden en schurken komen in De witte berg dus niet voor. Boomsma interesseert zich meer voor filosofische dan voor morele vragen, waarmee hij tevens gevaarlijke politieke klippen omzeilt. En een van die vragen luidt: kan de mens met zijn warrige geest zichzelf en zijn plaats in de geschiedenis wel realistisch beoordelen? De witte berg is de weergave van een bewustzijnstoestand waarin herinnering en verbeelding versmolten zijn tot één hallucinerend geheel. De Poncke Princen van Graa Boomsma geeft zich niet over aan daden maar aan gemijmer, en zijn dromerige blik naar achteren lijkt een beetje op het denken van een seniele oude man.

Om dat denken toch nog enige scherpte te geven confronteert Boomsma Poncke Princen met diens rivaal en tegenstander 'Eric', de leider van de groep militairen die jacht op Princen maakte. In het drama is het personage Eric, de belichaming van alle fanatieke oud-Indiëstrijders, ook anno 1995 nog bezeten van de gedachte Poncke 'te grazen te nemen'. Dat lijkt klare taal van deze Eric, en toch bevindt hij zich net als Poncke in een mentale schemerwereld. Wat dat betreft lijken de twee op elkaar. Het mooie van Boomsma's toneelstuk is dat we regelrecht in de hoofden kunnen kijken van deze oude heren die allebei zo hopeloos in het verleden zijn verstrikt. De lézer kan de gedachtenspinsels van de personages heel goed volgen omdat de auteur elk bedrijf uitgebreid toelicht. De toeschouwer echter heeft het moeilijker.

Regisseur Peter te Nuyl geeft Boomsma's historische achtergrond op het toneel door met behulp van echte en vooral fictieve radio- en televisieteksten, die via luidsprekers tot ons komen. Het heeft iets ongelooflijk geforceerds om te horen hoe Hanneke Groenteman, zogenaamd voor het praatprogramma 'De Plantage', een duidelijk door Graa Boomsma geschreven lesje over het Indië-debat opdreunt, om maar een voorbeeld te noemen. Bovendien valt er op deze manier voor het oog weinig te beleven: grote delen van Te Nuyls Witte berg lijken meer op een hoorspel dan op een toneelvoorstelling.

Waar Boomsma, alweer in zijn toelichtingen, beelden oproept van een drukke Indonesische straat, van de vloedlijn van de zee of van een vuilstortplaats in Djakarta, meent Peter te Nuyl ons tevreden te kunnen stellen met een geluidsband waarop vaag autogetoeter te horen is, met een paar armzalige video-opnamen van een of ander strand of met helemaal niets, zodat aan de kijker het beeld van bijvoorbeeld die vuilstortplaats geheel onthouden wordt. Talloze belangrijke details moffelt Te Nuyl zomaar weg zonder dat dit de helderheid of de eenvoud van de voorstelling ten goede komt. Integendeel, de constructie is uiterst omslachtig. Dat komt onder andere doordat Bram van der Vlugt en Hans Croiset niet alleen Eric en Poncke Princen spelen maar ook nog eens zichzelf.

Ze zitten aan een tafel kranten en tijdschriften te lezen, over Poncke en Eric natuurlijk, ze kondigen studentikoos het begin van een nieuw bedrijf aan en leveren hardop commentaar op het stuk. Met het derde bedrijf, de intrigerendste en meest surrealistische scène van het hele stuk, weten de acteurs zich kennelijk geen raad: een van hen begint bokkig uit het werk van Multatuli voor te lezen en saboteert daarmee Boomsma's tekst. Van der Vlugt en Croiset spelen best mooi, met gedempte stemmen en subtiele handgebaren, maar het meta-niveau dat zij samen met Te Nuyl creëren maakt de voorstelling nodeloos ingewikkeld.

Het toneelstuk De witte berg is uitgegeven bij Prometheus en kost ƒ 20-

    • Anneriek de Jong