Duitse liberale partij in nood na 13 jaar coalitie met Kohl

BONN, 7 DEC. Voor het nieuwe FDP-hoofdkwartier aan de Adenauerallee in Bonn, tussen de moderne Kunsthalle en het Museum voor de geschiedenis van de Bondsrepubliek en schuin tegenover kanselier Helmut Kohls Bundeskanzleramt, hangt sinds een paar weken een uitdagend spandoek. Gele tekst op een blauw fond, conform de FDP-kleuren: Steuerland ist abgebrannt.

Voor zover die tekst wil uitdrukken dat de belastingdruk in Duitsland te zwaar geworden is - en dat de FDP daaraan wat wil doen - mag dat een sterk staaltje heten. De liberalen regeren in de Bondsrepubliek immers al onafgebroken mee sinds 1969, eerst met de SPD en vanaf 1982 met de CDU/CSU. Maar er is nog een reden waarom passerende CDU'ers over die FDP-tekst aan de Adenauerallee boos kunnen raken. Want die tekst is tevens een parafrase op een oud kinderliedje uit Achter-Pommeren (vandaag: Pomorze in Polen), dat elke Duitser kent en dat eeuwen Duitse geschiedenis bezingt: Maikäfer, flieg! Dein Vater ist im Krieg. Deine Mutter ist im Pommernland, Pommernland ist abgebrannt.

De FDP - erfgenaam van de Duits-nationalen; ooit 'rechts' onder Erich Mende, 'links' onder de latere bondspresident Walter Scheel en handig-pragmatisch onder Hans-Dietrich Genscher; in de geschiedenis van de Bondsrepubliek steeds zigzaggend tussen de grote volkspartijen CDU en SPD; als kleine partij altijd onmisbaar op de wip in het politieke midden - zit in nood na dertien jaar coalitie met Kohl. Sinds Genscher, minister (1969-1992) en FDP-boegbeeld, afscheid nam als eerste man, is zij in de Europese- en in twaalf regionale verkiezingen over de kiesdrempel gestruikeld.

Genschers politieke kind Klaus Kinkel, pas sinds begin 1991 FDP-lid, bleek een ramp als partijchef. Tegen het messentrekkersgilde dat de Duitse liberale partij in haar top is, had hij als hardwerkende politieke amateur geen kans. In de slagschaduw van de populaire Genscher moest hij de FDP in het verenigde Duitsland als voorzitter niet alleen een ander kompas geven, maar bovendien als minister van buitenlandse zaken, anders dan Genscher voorheen, beleid maken namens een land dat economisch nog steeds een reus was maar nu ook politiek soeverein en dus medeverantwoordelijk tussen Parijs, Washington, Moskou.

In Genschers spoor moest Kinkel als het ware de sporen van Genscher uitwissen, en dat ging niet goed. Ook doordat hij zich als vice-kanselier almaar naar kanselier Kohl moest schikken en zich ook geregeld door CDU-voorzitter Kohl in de luren liet leggen.

Een half jaar geleden koos een FDP-congres in Mainz met een matig percentage een nieuwe voorzitter: de Hessense politicus Wolfgang Gerhardt. Dat congres verwees en passant (zonder veel discussie) een electoraal wellicht kansrijke nationaal-liberale 'rechtse' groep beslist naar de uitgang, vierde de links-liberale minister Sabine Leutheusser (justitie) als grote immateriële kampioen en ging over tot de orde van de dag. Sindsdien probeert Gerhardt de FDP alsnog aan een betere toekomst te helpen, voorzichtig heen en weer stappend tussen landmijnen waarop soms Kohl, soms Genscher, staat.

Gerhardt is sinds een half jaar op zoek naar nieuwe thema's en nieuwe mensen, die de FDP weer een eigen profiel naast de CDU/CSU kunnen geven. Fiscale thema's als de zo snel mogelijke afschaffing van de onpopulaire, conjunctureel gevaarlijke Solidariteitsheffing (een fiscale opslag van 7,5 procent voor de opbouw van Oost-Duitsland). En een thema als de wijziging van de conservatieve winkelsluitingswet, waarover een bijna-akkoord stagneert omdat de CDU/CSU, evenals de SPD, verzet van een deel van haar politieke cliëntèle vreest. Of een thema als beperking van overheidssubsidies, waarover de FDP-minister van economische zaken, Günther Hexi Rexi Rexrodt, tot nu toe veel initiatieven heeft genomen maar nog weinig heeft binnengehaald.

Gisteren beleefde Gerhardt, en met hem de FDP, een droeve dag. De partijchef maakt zich grote zorgen over wat er van de FDP volgend voorjaar (24 maart) overblijft in de regionale verkiezingen in Rijnland-Palts, Sleeswijk-Holstein en Baden-Württemberg. Hij wil eigenlijk wel af van de dwars-verlichte FDP-minister van justitie, Sabine Leutheusser, die vooral populair is bij kiezers die overigens hun stem aan de SPD en de Groenen geven. Haar aankondiging dat zij zal aftreden als komende donderdag blijkt dat een meerderheid in een FDP-ledenreferendum voor uitbreiding van politiebevoegdheden in de strijd tegen de georganiseerde criminaliteit is, moet hem als bruikbare muziek in de oren hebben geklonken.

Behalve minister Leutheusser zou Gerhardt graag de onsuccesvolle Rexrodt zien opstappen. Al was het maar om dan Hermann Otto Solms, fractieleider in de Bondsdag, naar Economische Zaken door te schuiven en zelf diens functie in de Bondsdag over te nemen. Maar Gerhardt heeft, zoals Kinkel eerder, de werking van het ingewikkelde krachtenspel in de FDP onderschat en bovendien Rexrodts inschikkelijkheid overschat. Rexrodt, wiens politieke toekomst nu nauw verbonden is met het lot van minister Leutheusser, wilde niet wachten op zijn (nog steeds) geplande politieke executie, maar zette de vragen inzake zijn toekomst gisteren alvast op scherp.

Tegelijkertijd bleef Otto Solms weigeren om in plaats van Rexrodt minister van economische zaken te worden en liet de vroegere FDP-voorzitter Otto Lambsdorff uit Moskou, waar hij op bezoek was, horen dat Rexrodt nog niet zo'n slechte minister is. Intussen had Genscher in de FDP-top en de Bondsdagfractie zoveel mogelijk krachten tegen Gerhardts snode plannen gemobiliseerd. Wat meebracht dat de partijvoorzitter gistermiddag na een ingelast FDP-crisisberaad, en na informele gesprekken met Kohl en andere CDU-toppers in de Bondsdag, moest meedelen dat er over het nieuwe 'personele gezicht' van de FDP nog niets was beslist. “Alle FDP-ministers hebben ons vertrouwen. Als er volgende week in samenhang met ons ledenreferendum personele beslissingen nodig zijn, zal ik daarover (dan) een voorstel doen”, zei hij.

Zo werd de vervanging van Rexrodt uitgesteld (tot volgende week donderdag tenminste) en kan nu de vraag worden gesteld of Gerhardt zijn pogingen om de FDP aan een “ander gezicht” te helpen zelf zal overleven. Mooi nevenaspect is dat Kohl eerst via “gerichte lekkages” uit zijn kanselarij over eventuele vervroegde verkiezingen voor de Bondsdag de nervositeit in de FDP vergrootte en daarna de afgelopen dagen met een vroom gezicht liet horen dat het goed gaat met zijn coalitie en dat het gespeculeer over vervroegde verkiezingen afgelopen moest zijn.

Over een week wordt een volgend hoofdstuk van de FDP-historie geschreven, met veel leed voor Rexrodt en Sabine Leutheusser óf partijchef Gerhardt. Maar in elk geval (weer) met leed voor de FDP, die in eigen beheer de crisis van het Duitse liberalisme beleeft en vorm geeft.