Groot en klein heldendom op achtste Documentaire Festival

AMSTERDAM, 6 DEC. Volgens directeur Ally Derks is bijna de helft van de recente documentaires die ze bekeek voor selectie in de achtste editie van het International Documentary Filmfestival Amsterdam (IDFA) te kenschetsen als 'portretfilms'. Kennelijk richten documentairemakers zich aan het einde van de eerste filmeeuw minder op de macrokosmos van de te verbeteren wereld, zoals sinds Grierson en Ivens gebruikelijk, dan op de microkosmos van het individu.

Enige nuancering in die tweedeling tussen 'politieke documentaires' en 'individuele documenten' is wel geboden. Allereerst laat de typering 'portretfilm' ruimte voor een brede variatie in vormen en benaderingen. Ze omvat biografieën, zelfportretten, observaties van het dagelijks leven van marginale figuren, groepsportretten, historische reconstructies en staaltjes 'cinéma vérité'. Er gaapt een diepe kloof tussen de door een degelijke research geschraagde, conventioneel vormgegeven complete documentaire Anne Frank Remembered van de Engelsman Jon Blair, en de meditatieve eenvoud van het Zweedse Gubben i stugan/The Old Man in the Cottage van Nina Hedenius. Blair dient met het opgraven van toch nog onbekende aspecten uit het korte leven van het bekendste slachtoffer van de jodenvervolging vooral de geschiedschrijving en verheldert die door talloze menselijke details en hebbelijkheden, alsmede groot en klein heldendom in het volle licht te zetten. De opmerking van een buurvrouw dat over de hoofdpersoon als klein kind gezegd werd: “God weet alles, maar Anne weet alles beter”, vermenselijkt de legende en maakt het drama daardoor groter.

Hedenius portretteert geen legendarische martelaar, maar een anonieme oude boswachter gedurende vier seizoenen in een hutje aan de bosrand. De humane factor is een gegeven, dat juist gerelativeerd wordt door de overweldigende, veelal stille permanente aanwezigheid van de natuur. Wie zo eenzaam en in harmonie leeft, ontwikkelt vanzelf een levenshouding, die niet toelaat een druppel water of een enkele koffieboon te verspillen. De film heeft niets met psychologie te maken, laat staan met geschiedenis of politiek, maar alles met Zen. Hedenius zorgt voor een imposante, louterende kijkervaring en een hoogtepunt in het festival.

Er zijn ook altijd documentaristen geweest die het persoonlijke en het politieke verbonden in een individueel engagement. De Franse documentarist Chris. Marker, die nooit in het openbaar, laat staan in een van zijn films, verschijnt, bouwde bij voorbeeld aan een zeer interessant oeuvre, waarvan enkele films zijn opgenomen in een mini-retrospectief als onderdeel van het aan Frankrijk gewijde landenprogramma van dit jaar. In Markers films zijn katten minstens zo belangrijk als Marx. Tegen de nucleaire vernietiging waarschuwt hij al dertig jaar. De politiek-correcte geste van IDFA om enkele films over atoomproeven toe te voegen aan het programma, als boetedoening voor de nadruk op Frankrijk in de overige selectie, is dan ook bijna een belediging van de onafhankelijkheid van mensen als Marker. Ook geeft die beslissing aan dat IDFA nog niet zo ver is in de ontwikkeling van politiek naar menselijkheid als de meeste documentairemakers van dit moment.

'Gubben i stugan' draait morgen om 16u in de Grolschzaal van het Nederlands Filmmuseum. Markers 'Si j'avais quatre dromadaires' en 'Le tombeau d'Alexandre' zijn morgen om 20u30 en 22u15 te zien in de Grolsch-zaal van het Nederlands Filmmuseum.