Het stille wenden van Amsterdam

AMSTERDAM. Het idee kwam in zijn hoofd op tijdens een verveelde vergadering van een of andere ambtelijke dienst. De klassieke kaart van de stad hing als altijd zorgelijk aan de wand. Die kaart is alweer tien jaar oud, dacht hij bij zichzelf. Op die stadskaart staat eigenlijk maar een klein stukje van het gebied waar we gewoonlijk over praten, dacht hij verder. En op deze stadskaart staan al helemaal niet de plannen en projecten die de komende jaren vrijwel zeker zullen worden uitgevoerd, en waar we nu allang in ons achterhoofd rekening mee houden.

De stedebouwkundige Maarten Kloos van het Architectuur Centrum Amsterdam besloot een nieuwe kaart te laten maken. De kaart van het ambtelijke achterhoofd. Maandenlang werd research gedaan naar alle plannen van rijk, provincies, gemeenten, rijkswaterstaat, spoorwegen en andere betrokkenen. Daarna werden de bevindingen nauwkeurig ingetekend op een gigantische kaart van de noordelijke Randstad, een kaart die een gebied bestrijkt van Alkmaar tot aan Leiden, van IJmuiden tot Almere. Zo is een merkwaardige plattegrond ontstaan, een kaart vol ongekende strepen en rode blokken, een kaart die een normaal mens nooit ziet, maar die vrijwel alle bestuurders en plannenmakers wel in hun achterhoofd meedragen. En het effect is verbluffend.

Bedenk wel: dit is niet een kaart van de toekomst, zegt Maarten Kloos. Dit is de werkelijkheid anno 1995. We hebben niets bedacht. Het is de optelsom van meer dan honderd structuurplannen, nota's en beleidsvoornemens. Het is de realiteit van de tekentafels anno nu. De kaart, die op 17 december officieel wordt onthuld in De Balie, is nog niet helemaal klaar, maar een aantal ontwikkelingen zijn al duidelijk zichtbaar. Aan de gekleurde blokjes is bijvoorbeeld duidelijk zichtbaar dat Beverwijk nogal wat woningbouwplannen heeft, dat rond Zaanstad nog legio groeimogelijkheden zijn, en dat het gebied rond het nieuwe Ajax-stadion in de Bijlmer alles in zich heeft om een nieuwe boomtown te worden, waar samen met de omliggende theaters per avond honderdduizend mensen vermaakt kunnen worden. Duidelijk is dat in het buitengebied het belang van de land- en tuinbouw vermindert en dat andere partijen het beheer van het landschap in snel tempo beginnen over te nemen. Zo bestaan er rond het Alkmaardermeer grootscheepse recreatieplannen en in de Purmer wil men een aantal landgoederen-nieuwe-stijl bouwen, voor de beter gesitueerden die de komende eeuw de stad willen ontvluchten. De kaart laat ook nog eens overtuigend zien hoe willekeurig de bestuurlijke grenzen liggen van de beoogde stadsprovincie Amsterdam: Almere, een van de grootste woningbouwers van de regio, doet niet mee, het hele havencomplex weer wel, maar de havenmond van IJmuiden weer niet. Almere en Amsterdam wijzen naar elkaar als de twee vingers in Michelangelo's Schepping van Adam, maar het kortsluiten van beide gebieden door een directe metro- of monorailverbinding schijnt zoiets te zijn als vloeken in de kerk, omdat Almere onder een andere provincie valt.

Het interessantste is echter dat IJburg, het kunstmatige eiland in het IJ-meer waar de Amsterdammers nu al hun aandacht op gericht hebben, helemaal niet het groeigebied van het komende jaren blijkt te zijn. Het is vooral in de Haarlemmermeer, waar de kaart volligt met rode en rose vlekken. Hoofddorp en Nieuw Vennep zijn bezig zich in stilte te ontwikkelen tot een stad met de omvang van Haarlem, en daarmee vergeleken vallen alle IJburg-projecten in het niet. Niet de IJ-oevers blijken het belangrijkste punt van die regio te vormen, maar Halfweg. Maarten Kloos: Als je die kaart bekijkt is het evident dat daar het toekomstige knooppunt zal komen, zowel van de ontwikkelingen in de Haarlemmermeer, als van de uitbreiding van Schiphol, als van de plannen die er bestaan rond de Amsterdamse havens. Eenzelfde soort knooppunt wordt Zuid-WTC, waar spectaculaire ontwikkelingen verwacht worden. De wegen worden er vermoedelijk binnen afzienbare tijd in de hoogte verdubbeld, de voetbalvelden die er nu nog liggen worden vervangen door enorme kantoortorens, de Hoge Snelheidslijn wordt er langs getrokken, het is de plek waar alle plannen rond wegen, spoorlijnen en andere infrastructurele projecten in elkaar grijpen. Maarten Kloos: Het zou zelfs kunnen zijn dat de Hoge Snelheidslijn, die op den duur via Utrecht naar Duitsland door zal lopen, het oude Amsterdam Centraal helemaal niet meer aandoet maar in een boog langs de stad rijdt. Zuid-WTC wordt dan het centrale station.

De kaart van Kloos is een kaart die iedere Amsterdammer aan het denken zet. Het is een kaart die in één blik ongekend veel duidelijk maakt. Bijvoorbeeld waarom bepaalde natuurgebieden rondom de stad altijd bedreigd zullen blijven. Het plan om een verbindingsweg aan te leggen tussen de A6 en de A9, dwars door het gebied van het riviertje de Gein, is met succes door de natuurlobby tegengehouden, maar op de tekentafel van de toekomst ligt het desbetreffende streepje zo voor de hand dat het altijd weer in de plannen zal terugkomen. Hetzelfde geldt voor de Noord-Zuidlijn onder de Amsterdamse binnenstad. Voor de stad zelf heeft die verbinding niet veel nut, maar op deze kaart ligt een directe lijn die vanaf de woonregio Pumerend helemaal doorloopt tot woon/werkregio Nieuw Vennep wel heel erg voor de hand. (Over de enorme bouwtechnische problemen en de prijs die het fijnmazige tram- en busvervoersnet in de regio daarvoor moet betalen heb ik het nu even niet).

Maar het meest onthullend is de kaart over het gezicht van de stad. Voor wie de kaart van Kloos grondig bekeken heeft is één conclusie onontkoombaar: Amsterdam is bezig zich om te draaien. Zoals de stad in het midden van de negentiende eeuw veranderde van een waterstad in een landstad - maar nog wel met het Centraal Station op dezelfde plek als de haven -, zo verandert Amsterdam in de laatste jaren van de twintigste eeuw van een stad met een havenfront tot een stad met een luchthavenfront. Dat is niet iets wat nadrukkelijk gepland is, maar het is wel de consequentie van een reeks ontwikkelingen die al in de jaren zeventig zijn ingezet. Het IJ-oeverproject, maar ook de huidige IJ-burgplannen, waar kosten noch moeiten gespaard worden om op een onmogelijke plek woningbouw te plegen, ze lijken in het licht van wat aan de zuidkant van de stad gaande is achterhoedegevechten. De preoccupatie van de stad met de zee en het noorden is voorbij, en het heeft weinig zin om dat nog te ontkennen. Amsterdam staat, na eeuwen, niet meer met de rug naar de rest van de Randstad, maar wendt zich om.