Gerry Adams over vrede in Noord-Ierland; 'Eerst praten, dan ontwapenen'

Sinds de wapenstilstand in Noord-Ierland, zestien maanden geleden, is GERRY ADAMS (47), leider van Sinn Fein, de 'politieke arm' van de IRA, met Amerikaanse steun opgeklommen van vermeend terrorist tot vredestichter. Vraaggesprek met een Britse staatsvijand die sinds kort handen schudt met de Amerikaanse president.

AMSTERDAM, 5 DEC. Gerry Adams heeft niets te verbergen. Zijn vriendelijke lach, zijn spontane grapjes, zijn joviale 'okidoki' - het zijn niet de manieren van een meedogenloze terrorist, iets wat sommigen in hem zien. Zijn bundel zoetgevooisde verhalen over het leven van 'gewone mensen' in Noord-Ierland, waarvan de Nederlandse vertaling (De straat) gisteren in Adams' bijzijn in Amsterdam werd gepresenteerd, lijkt daar evenmin op te wijzen.

Tot vorig jaar mochten Britse media zijn foto niet tonen, noch zijn stem laten horen. De BBC gebruikte acteurs om Adams' woorden te laten uitspreken. De Britse regering beschouwde de leider van Sinn Fein als het brein achter de gewelddadige Noordierse afscheidingsbeweging, het Ierse Republikeinse Leger (IRA). De IRA wordt verantwoordelijk gehouden voor ongeveer de helft van de 3.500 doden die in Ierland zijn gevallen sinds het uitbreken van de troubles in Noord-Ierland, 25 jaar geleden.

Dat hij in de jaren zeventig opperbevelhebber zou zijn geweest van de IRA, is een leugen, zegt Adams. “Allemaal Britse propaganda. Het is veel makkelijker om iemand als terrorist te bestempelen, of een strijd als een criminele samenzwering af te schilderen, dan om de waarheid te vertellen.”

Adams zat van 1973 tot 1977 in Noord-Ierland in de gevangenis op beschuldiging van terrorisme, maar zijn betrokkenheid bij de IRA is nooit bewezen. Zeker is wel dat hij als leider van Sinn Fein, de legale politieke belangenbehartiger van de IRA, goede contacten heeft met de Republikeinse terreurbeweging. De Amerikaanse president, Clinton, heeft Adams sinds het door de IRA afgekondigde staakt-het-vuren, eind augustus vorig jaar, het voordeel van de twijfel gegeven. Twee keer al is Adams sindsdien te gast geweest op het Witte Huis en Clinton schudde hem vorige week tijdens zijn bezoek aan Noord-Ierland voor het eerst ook openlijk de hand.

Maar vredesproces of niet, de Britse regering weigert nog altijd een woord met Adams te wisselen, laat staan hem de hand te schudden zolang de IRA weigert in te gaan op de Britse eis tot ontwapening.

“Het positieve optreden van Clinton illustreert hoe negatief de houding van premier Major is”, zegt Adams. “Ik zou Major willen oproepen om Clintons voorbeeld te volgen.” Adams is Clinton “zeer dankbaar” voor de rol die hij speelt in het Noordierse vredesproces: “Hij laat de Ieren zien dat de machtigste regering van de wereld haar nek voor ze uitsteekt.”

Daarom zwaaiden duizenden Ieren afgelopen donderdag tijdens Clintons bezoek met vlaggetjes en niet omdat de Britse premier Major en diens Ierse collega, Bruton, dagen daarvoor inderhaast een akkoord hadden gesloten om in februari met alle Noordierse partijen gesprekken te voeren. “Dat is alleen besloten omdat Clinton eraan kwam”, zegt Adams.

De afspraak heeft volgens hem alleen zin als Major zijn eis dat de IRA zich eerst ontwapent, laat vallen. “De Britse regering blokkeert de vredesgesprekken door de eis te stellen van ontwapening”, zegt hij. “De Britten willen geen gesprekken met alle partijen, omdat ze weten dat verandering dan onvermijdelijk wordt. Die uitdaging is te groot voor Major, dus komt hij met een excuus om het vredesproces tegen te houden. Net zo lang tot het momentum voor verandering weer weg is.”

Houdt niet ook de IRA de vrede tegen door te weigeren zich te ontwapenen?

“De IRA heeft wapens, maar het Britse leger heeft ook wapens en de Royal Ulster Constabulary [de politiemacht in Noord-Ierland] ook en de protestantse paramilitairen. De IRA geeft geen wapens op voordat de andere groepen dat ook doen. De IRA heeft het staakt-het-vuren niet afgekondigd omdat ze is verslagen. Ze heeft het gedaan omdat ze vrede zoekt. Toen kwam de Britse regering plotseling met de voorwaarde van ontwapening. Als die voorwaarde eerder was gesteld, was er nooit een staakt-het-vuren geweest.

“Ontwapening is een noodzakelijk doel in het vredesproces. Maar door het als voorwaarde te stellen, houd je vooruitgang tegen. Als de Zuidafrikaanse leider De Klerk destijds had aangedrongen op ontwapening in zijn land, had Nelson Mandela nu nog in de gevangenis gezeten. Als de Israelische premier Yitzhak Rabin om ontwapening had gevraagd, zouden er ook geen gesprekken zijn geweest met de PLO.”

Volgens Adams zullen de wapens pas worden opgegeven als de IRA “vertrouwen” heeft in de komst van een vredesregeling. “Er moet een volledige demilitarisering komen, alle IRA-gevangenen moeten worden vrijgelaten en er moet een fundamentele constitutionele verandering komen”, zegt Adams. “We willen een eind zien aan de deling van Ierland, we willen dat de Britse regering uit Noord-Ierland weggaat, we willen een Ierse republiek over het hele eiland. We willen een nieuwe grondwet en we gaan daar ons best voor doen.”

Maar uw partij Sinn Fein vertegenwoordigt slechts 12,5 procent van de kiezers in Noord-Ierland.

“Iedereen is het erover eens dat er verandering moet komen. Noord-Ierland is een staat van apartheid. Er is geen democratie, honderden gevangenen zitten vast onder speciale wetten en worden berecht door speciale rechtbanken. Een grote meerderheid in Ierland wil eenwording met Noord-Ierland. Op het eiland Ierland zijn de Unionisten in de minderheid. Maar we erkennen dat we vrede moeten zoeken met de Unionisten, we willen ze geen concept opleggen waar ze het niet mee eens zijn. We willen compromissen uitwerken. Laten we samen om de tafel gaan zitten en debatteren over verandering.”

Kunt u de relatie uitleggen die bestaat tussen Sinn Fein en de IRA?

“We streven hetzelfde doel na, maar er is geen organische relatie. Sinn Fein is een open politieke partij, met gekozen leiderschap. De IRA is een geheime, gewapende organisatie. Zelfs als Sinn Fein zou willen, zou het de IRA niet kunnen ontwapenen. Dat kan alleen de IRA zelf.”

Heeft Sinn Fein helemaal geen controle over de IRA?

“Nee. De IRA heeft zijn eigen leiderschap en zijn eigen autoriteit.”

Wat is dan het politieke gewicht van Sinn Fein in de vredesonderhandelingen?

“We zijn niet belangrijker dan andere partijen. Wij hebben nooit beweerd dat we de IRA onder controle zouden hebben. Nooit. Dat de IRA is overgegaan tot een staakt-het-vuren, was omdat Hume [de leider van de Noordierse Labourpartij], ik en Reynolds [de voormalige Ierse premier] en mensen uit de Verenigde Staten met een pakket naar de IRA zijn gegaan en hebben gezegd: 'Kijk, dit is een alternatieve manier om vooruitgang te bereiken. Er zal gelijkheid van behandeling komen en gesprekken, dus we willen dat jullie stoppen.' Het probleem is dat er vijftien maanden later nog steeds geen gelijkheid van behandeling is en er nog steeds geen gesprekken worden gevoerd.”

Hoe groot is het risico dat de IRA de wapenstilstand straks verbreekt?

“Als vreedzame revolutie niet mogelijk is, wordt gewelddadige revolutie onvermijdelijk, zei John F. Kennedy altijd.”

Hoeveel tijd is er nog?

“Dat weet ik niet. We proberen de invloed die we op de IRA hebben, te gebruiken. Maar hoe langer de Britse regering het vredesproces tegenhoudt, hoe minder invloed wij hebben. De Britten ondermijnen de positie van Sinn Fein omdat ze ervoor zorgen dat ik niet kan 'leveren'. Het vertrouwen van de IRA in mijn mogelijkheden om iets te veranderen, neemt af.”

Heeft u zich ooit verantwoordelijk gevoeld voor het geweld in Noord-Ierland?

“Alle partijen moeten zich daar verantwoordelijk voor voelen. Ik betreur het dat Republikeinen andere mensen geweld hebben aangedaan. Maar Republikeinen zijn ook geraakt. Veertien leden van mijn partij zijn gedood, een jaar voor het staakt-het-vuren.”

Hoe voelde u zich als bij aanslagen door de IRA kinderen werden gedood?

“Hoe zou u zich dan voelen? Ik voelde mij verschrikkelijk. Ik ben te vaak op begrafenissen geweest om niet te weten hoe het voelt als kinderen het slachtoffer zijn van aanslagen.”

Bent u ooit in de positie geweest om geweld te voorkomen?

“Er is in de laatste zestien maanden geen geweld meer geweest.”

Maar daarvoor?

“Dat is verleden tijd.”

Bent u in de verleden tijd in de positie geweest om geweld te voorkomen?

“Dat was ik niet. Iedere groep is verantwoordelijk voor zijn eigen daden. Ik heb nooit acties ondersteund waarbij burgers werden vermoord of verwond. De Britten hebben ook opzettelijk kinderen vermoord. Daar gebruikten ze plastic kogels voor. Mijn zoon was slachtoffer van een bomaanslag, mijn vrouw ook, mijn huis is gebombardeerd, er is op mij een moordaanslag gepleegd. Het heeft geen zin om daar nu nog over te praten. Het is gebeurd. Ik ben bereid te onderhandelen met de mensen die hebben geprobeerd om mij en mijn familie te vermoorden. De Britten hebben mijn zwager vermoord, mijn zus, zes maanden zwanger, bleef alleen achter. Toch ben ik bereid om met de Britse regering te onderhandelen, zonder dat ik ook maar één voorwaarde stel.”

Maar wel in de wetenschap dat de IRA tijdens die gesprekken gewapend is?

“Ja, en dat de Britten hun wapens nog hebben en de loyalisten ook. We moeten praten over hoe we van die wapens af komen.”

U bent vaak omschreven als iemand die hoofdzakelijk wordt gedreven door verstand, en nauwelijks door emotie.

[licht geïrriteerd] “Wie zegt dat? Ik ben als ieder ander, we hebben allemaal onze emoties. Maar haat is een verspilde emotie. We moeten vrede hebben en overeenstemming vinden en dat krijg je alleen door te praten.”