Drie fouten van het kabinet

Na een solide eerste jaar lijkt het eerste kabinet-Kok nu hier en daar te slippen en te struikelen. Ik bespreek drie actuele voorbeelden. Met de afschaffing van de Ziektewet gaat het om een riskant onderdeel van het Regeerakkoord waarbij staatssecretaris Linschoten (sociale zaken) harder had moeten nadenken over noodzakelijk flankerend beleid. Bij het CAO-beleid wijkt minister Melkert (sociale zaken) zeer ten onrecht af van hetzelfde Regeerakkoord. De problemen van minister Dijkstal (binnenlandse zaken) met de politie, ten slotte, zouden een stuk dichter bij een oplossing zijn als zijn ambtenaren eerder en beter hadden geluisterd naar waarschuwingen over de foute rol van de politiebonden bij het politie-management.

De Tweede Kamer is nu klaar met de Ziektewet: bedrijven waren al verantwoordelijk voor de doorbetaling van salarissen gedurende de eerste zes of twee weken van ziekte, maar nu moeten zij het hele eerste jaar van ieder ziektegeval voor hun rekening nemen. PvdA-Kamerlid Vreeman stemde tegen en zijn fractiegenoot en huisarts Oudkerk verwoordde in de Tweede Kamer nog eens de volkomen terechte vrees dat het nieuwe systeem een groot risico inhoudt voor mensen met een zwakkere gezondheid, en voor alle oudere werknemers.

Linschoten heeft al beloofd om verder te werken aan een nieuwe wet op de medische keuringen die keuringsartsen verplicht om aan werkgevers uitsluitend te rapporteren over medische condities die direct relevant zijn voor het dagelijkse werk. Artsen hanteren trouwens al een vrijwillig protocol hierover. Maar geen enkele wet op de medische keuringen biedt soelaas tegen het ernstige probleem van discriminatie op leeftijd. Er is op dit moment niets dat werkgevers belet om oudere solicitanten af te wijzen louter op basis van hun leeftijd en de daaraan verbonden statistische kans op een iets hoger ziekteverzuim. Hier wreekt zich dat Nederland, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de altijd als zo hardvochtig afgeschilderde Verenigde Staten, geen wet heeft tegen discriminatie op grond van leeftijd. Terwijl dit in de VS en ook in Engeland is verboden, kunnen Nederlandse bedrijven nog steeds adverteren met schaamteloze teksten, zoals 'vanwege de samenstelling van het team zoeken wij een jonge, enthousiaste collega tussen 28 en 32 jaar'.

Nederland is een land van jonge werkende mensen, en internationale cijfers laten zien dat de discriminatie van oudere werknemers hier ernstiger is dan in alle andere OESO-landen. NYFER-onderzoeker dr. Sharda Nandram schrijft: “Door het ontbreken van sancties bij het niet naleven van de aanbevelingen van de Stichting van de Arbeid inzake leeftijdsdiscriminatie, houdt vrijwel niemand zich aan deze aanbevelingen. Het wettelijk verbieden van leeftijdsdiscriminatie zou werkgevers ertoe dwingen beleid te ontwikkelen om discriminatie van ouderen tegen te gaan. Een eerste stap hiertoe is een verbod op het hanteren van leeftijdsgrenzen in vacatures.” Ik hoop daarom dat de Eerste Kamer dit op zich verstandige wetsvoorstel laat liggen totdat Nederland net als andere beschaafde landen beschikt over ondubbelzinnige wetgeving tegen discriminatie op basis van leeftijd.

Misschien was het Vreeman wel gelukt om de Kamer over te halen tot meer prudentie bij de Ziektewet, als hij en zijn medestanders in de vakbondsvleugel van de PvdA maar eens enig enthousiasme hadden getoond over de formule van 'paars'. Maar het valt wel te begrijpen dat Vreeman c.s. weinig krediet hebben bij hun terechte actie om dit onderdeel van het Regeerakkoord pas later in te voeren. Keer op keer laten deze PvdA'ers blijken tegen heug en meug met de VVD te willen samenwerken. Vreemans standpunt over de winkelsluitingswet, bijvoorbeeld, komt neer op overbodige obstructie: waarom zouden gemeenten niet democratisch mogen beslissen over het aantal zondagen dat winkels open mogen?

En Vreemans vakbonds-lijn voor wat betreft het algemeen verbindend verklaren (AVV) van CAO's is regelrecht in strijd met het Regeerakkoord. De afspraak was dat CAO's die pas beginnen op een nivo van 40 procent boven het minimumloon, niet dwingend mogen gelden voor alle bedrijven in een sector van de economie. Als een gevestigd bedrijf alle werknemers royaal wil betalen is daar uiteraard niets op tegen, maar het is heel slecht voor de kansen van werklozen en van startende bedrijven wanneer VNO en FNV samen mogen beslissen dat niemand in Nederland bijvoorbeeld een bouwbedrijf mag oprichten en ook maar één werknemer het wettig minimumloon betalen. Toch blijft dat de huidige situatie omdat minister Melkert anders de steun van Vreeman c.s. kwijtraakt op andere terreinen, zoals de flexibilisering van de arbeidsmarkt en de reorganisatie van de arbeidsbureaus.

Op het punt van CAO-wetgeving was het Regeerakkoord heel verstandig en bovendien in lijn met aanbevelingen van de OESO en tal van Nederlandse arbeidsmarkt-economen. Trouwens, ook minister Zalm (financiën) was een moedig voorstander van meer vrijheid in de loonschalen in zijn tijd als directeur van het Centraal Planbureau. Dat Melkert hier toch afwijkt van het Regeerakkoord is slecht voor de werkgelegenheid, en bovendien de zoveelste bron van spanning tussen PvdA en VVD.

De derde zwakke plek in het kabinetsbeleid van de afgelopen weken is natuurlijk de politie-CAO. Wie zal niet sympathiseren met de politieman die een hypotheek heeft op zijn huis en nu opeens, zonder waarschuwing vóóraf, zijn salaris met tien procent ziet dalen? Minister Dijkstal had al veel eerder bij het kabinet begrip moeten kweken voor de noodzaak om de veel te grote vakbondsinvloed bij de politie op dienstroosters, werktijden en personeelsbeleid af te kopen met een eenmalige salarisverhoging. Als dan tegelijkertijd burgemeesters en korpschefs veel meer vrijheid krijgen om een vastgesteld totaal budget te verdelen over mensen en materieel, kan de politie voor iets meer geld veel efficiënter werken. Nu heeft Dijkstal echter gekozen voor een schadelijk conflict met de sterke bonden, en dat zal de politiemensen niet bepaald in de stemming brengen om de bureaucratie op te ruimen.

Ook volgend jaar zal het bijvoorbeeld nog wel zo zijn dat al in januari vaststaat hoeveel agenten in de derde week van juli moeten patrouilleren op het Scheveningse strand. Regent het dan pijpestelen dan mogen de politiemensen de hele dag kaarten en koffiedrinken, want vakbond en dienstrooster staan niet toe dat zij hun politiewerk afhankelijk van het weer verplaatsen naar de Haagse binnenstad. Al zulke absurditeiten moeten verdwijnen en minister Dijkstal had dat met zijn ambtenaren al veel langer kunnen voorbereiden. Maar helaas was Binnenlandse Zaken veel te timide en nu is het conflict lelijk vastgelopen.

Op drie punten heeft het kabinet steken laten vallen. Maar gelukkig kan de Eerste Kamer nog goed flankerend beleid eisen bij de afschaffing van de Ziektewet. Verder is de AVV ook internationaal zó uitzonderlijk dat Melkert die eens zal afschaffen voor wat betreft de loonschalen. En tenslotte zal het conflict bij de politie wel uitlopen op enigerlei vorm van een salarisconcessie in ruil voor minder bureaucratie. Maar het zou wél helpen wanneer de vakbondsvleugel in de PvdA positiever meedenkt over de leuke kansen van een paars kabinet. Dat geeft méér krediet bij de politieke partners wanneer dat ècht nodig is, zoals bij de Ziektewet.