Houdini-paarden

Was je niet bang dat het je net zo zou vergaan als Bobby Fischer, vroeg ik Jan Timman toen die terug was uit Belgrado. Toen Fischer in 1992 tegen Spassky speelde, kondigde het Amerikaanse ministerie van justitie aan dat hij vervolgd zou worden wegens schending van de sancties tegen Servië.

Sindsdien leeft hij als balling, voor het laatst gesignaleerd in Hongarije. Maar ik vergiste me, wat de sport betreft blijken de sancties al een tijdje geleden te zijn ingetrokken.

Timman deed aan een groepje schaakliefhebbers verslag van zijn laatste toernooi. Hij vertelde over het leven in Belgrado onder de sancties, over het gebrek aan alles en over hoe het nieuws van de vredesovereenkomst ontvangen werd: met uitbundige vreugde en met een ronde van alleen maar remises. Kom op, laat de partijen zien, bromde een van de schaakliefhebbers, want zo zijn we.

Gebrek aan alles in Belgrado, maar niet aan goede schakers. Kasparov, Karpov en Anand deden niet mee, maar verder speelde het puikje van de schaakwereld in het Investbanktoernooi. Karpov was er ook even, hij speelde voor de televisie twee vluggertjes tegen Timman (1-1) en samen met Timman een consultatiepartij (remise) tegen Illescas en Miles, die in Linares waren voor het zonetoernooi. Karpov gaf hoog op over een zekere Iljoemzjinov, maar Timman luisterde niet goed, omdat hij nog nooit gehoord had van de man die een week later de nieuwe president van de FIDE bleek te zijn.

Een paar weken geleden viel hier een daar een klaagzang te horen over de droevige situatie van het Nederlandse schaak, maar nu kan iets vrolijker gezongen worden. De beslissende rapidpartijen in Linares waarvan ik vorige week net niet meer de uitslag kon melden, werden een groot succes voor de Nederlanders. Van Wely, Van der Wiel en Van der Sterren plaatsten zich voor het interzonale toernooi dat volgend jaar in april en mei in Jerevan gespeeld zal worden. Daar mag ook Timman meedoen en misschien Piket, die op grond van de rating die hij begin van dit jaar had (voorbij, voorbij...) eerste reserve is. Timman begon in Belgrado met nul uit twee maar kwam tenslotte op vijftig procent en nadert met zijn rating langzaam weer de mensen van stand. Kramnik en Gelfand wonnen het toernooi met de fraaie score van 8 uit 11. Sjirov, die in het begin bovenaan had gestaan, werd derde met anderhalve punt achterstand. Kom op, de partijen, zult u zeggen. Er was veel moois te zien in het toernooi in Belgrado.

Wit Timman-zwart Adams

1. e2-e4 e7-e5 2. Pg1-f3 Pb8-c6 3. Lf1-b5 a7-a6 4. Lb5xc6 d7xc6 5. 0-0 f7-f6 6. d2-d4 e5xd4 7. Pf3xd4 c6-c5 8. Pd4-b3 Dd8xd1 9. Tf1xd1 Lc8-g4 10. f2-f3 Lg4-d7 11. Lc1-f4 0-0-0 12. Pb1-c3 c5-c4 13. Pb3-a5 Lf8-c5+ Timman had in zijn databank gezien dat Adams de Spaanse ruilvariant zo speelde, en dat was een prettige ontdekking. Zelf had hij de variant al geanalyseerd toen Adams nog in de windselen lag, en ter gelegenheid van zijn match tegen Karpov in 1993 had hij de analyses nog eens gecontroleerd. 14. Kg1-f1 In Ribli-Zuidema, Hoogovenstoernooi 1973, werd 14. Kh1 gespeeld. Vergeleken daarmee heeft 14. Kf1 voor- en nadelen, maar de voordelen zijn het belangrijkst. 14...b7-b5 15. Pc3-d5! Nu faalt 15...Lb6 op 16. Pxb6+ cxb6 17. Td6! bxa5 18. Tb6. 15...c7-c6 In het toernooiboekje van 1973 gaf Timman al aan dat dit fout is. Hij gaf (met de witte koning op h1) 15...Pe7 als beste zet. Een van de vele mogelijkheden is dan 16. Lxc7 Pxd5 17. Txd5 Kxc7 18. Txc5+ Kb6 19. b4 cxb3 20. Pxb3 Le6 en zwart heeft goede compensatie voor de pion. Dat de koning nu op f1 staat, is een gunstig verschil voor wit, maar ook in dit geval zou zwart voldoende tegenspel hebben. 16. b2-b4! Lc5-a7 17. Pd5-c7! Dreigt simpel 18. Pxa6, dus zwart moet wel op de volgende verwikkelingen ingaan. 17...La7-b8 18. Pc7-e6 Lb8xf4 Na 18...Lxe6 19. Txd8+ Kxd8 20. Pxc6+ zou wit met medeneming van twee pionnen zijn Pa5 bevrijden. 19. Pa5xc6! Het ene uitroepteken na het andere, al zijn het nog steeds de zetten van Ribli die wit naspeelt. Na 19. Pxf4 zou wits Pa5 opgesloten blijven.

19...Td8-e8 Zuidema deed hier 19...Lxe6 20. Pxd8 Ld7 en na 21. Pf7 won wit snel. Timman had in 1973 al aangegeven dat zwart het met 19...Te8 moeilijker kon maken. Als wit zijn Pc6 kan redden wint hij, maar dat is nog niet eenvoudig. 20. Pc6-a7+ Kc8-b8 21. Pe6xf4 Te8-e7 Houdt wits paard in de klem. 22. Pf4-d5 Te7-e8 De eerste afwijking van Timmans analyses uit 1973. Hij gaf toen 22...Te6 (of 22...Tf7 23. Pb6 Le6 24. Td6) 23. Pb6 Le8 24. Pbc8!! Kc7 25. Td5 Pe7 26. Tc5+ en de witte stukken komen er uit, zodat hij zijn pluspion kan consolideren. Heb medelijden met de arme Adams, die al deze analyses niet kende. Natuurlijk was het toen hij 15...c6 speelde volstrekt onmogelijk voor hem om te zien dat wit later op deze uiterst ingewikkelde manier zijn stuk zou kunnen redden. De witte paarden lijken in deze variant werkelijk door een Houdini te zijn afgericht. 23. Pd5-f4 Te8-e7 24. Pf4-d5 Te7-e8 25. Pd5-b6 Ld7-e6 26. Pa7-c6+ Kb8-c7 27. Pc6-d4 Kc7xb6 28. Pd4xe6 Te8xe6 29. Td1-d8 Tenslotte heeft zwart toch een stuk gewonnen, maar hij heeft er niets aan, doordat Pg8 niet spelen kan. Om met Cruijff te spreken: virtueel staat wit een pion voor. Ook hier is Kf1 veel beter dan Kh1 zou zijn. 29...h7-h5 Legt het hoofd in de schoot. Deze bevrijdingspoging is zinloos, omdat zwart net een zet te laat komt. 30. Ta1-d1 f6-f5 31. e4xf5 Te6-h6 32. Td8-b8+ Kb6-c7 33. Td1-d8 Th6-d6 34. Tb8-c8+ Kc7-b7 35. Td8xg8 Th8xg8 36. Tc8xg8 Zwart gaf op.

Van de vele spectaculaire partijen die in Belgrado gespeeld werden was de volgende de verbluffendste.

Wit Topalov-zwart Kramnik

1. e2-e4 c7-c5 2. Pg1-f3 Pb8-c6 3. d2-d4 c5xd4 4. Pf3xd4 Pg8-f6 5. Pb1-c3 d7-d6 6. Lf1-c4 Dd8-b6 7. Pd4-b5 a7-a6 8. Lc1-e3 Db6-a5 9. Pb5-d4 Pc6-e5 10. Lc4-d3 Pe5-g4 Bij deze zet moet zwart zeer diep gerekend hebben. 11. Le3-c1 g7-g6 12. Pd4-b3 Da5-b6 13. Dd1-e2 Lf8-g7 14. f2-f4 Scherp. Na 14. h3 Pe5 zou een vrij normale stelling ontstaan, waarin volgelingen van Tarrasch mogen tellen wie hier de meeste tempi heeft verloren. 14...Pf6-h5 Het begin van een groot avontuur. Hij moest ook wel, want 15. h3 dreigde nu onaangenaam. 15. Pc3-d5 Db6-d8 16. Lc1-d2 e7-e6 17. Ld2-a5 Ook voor wit is er geen weg terug meer. 17...Dd8-h4+ 18. g2-g3 Ph5xg3 19. Pd5-c7+ Ke8-e7 20. h2xg3 Dh4xg3+ 21. Ke1-d1 Pg4- f2+ 22. Kd1-d2 Pf2xh1 23. Pc7xa8 Dg3xf4+ 24. De2-e3 Df4-h2+ 25. De3-e2 Dh2-f4+ 26. De2-e3 Df4-h2+ 27. De3-e2 Lg7-h6+ 28. Kd2-c3 Dh2-e5+ 29. Kc3-b4

Het ziet er mooi uit voor zwart, die al drie pionnen voor zijn stuk heeft. Toch zal het nog moeilijk blijken om de verdoolde witte koning te vangen. 29...

Ph1-g3 30. De2-e1 Lh6-g7 31. Pa8-b6 d6-d5 32. Kb4-a4 Lc8-d7+ 33. Pb6xd7 b7-b5+ 34. Ka4-b4 Ke7xd7 35. La5-b6 De5xb2 36. e4xd5 Th8-c8 37. d5xe6+ Kd7-e8 38. Lb6-c5 Lg7-c3+ 39. De1xc3 a6-a5+ 40. Kb4xb5 Db2xc3 wit gaf op.