Eva Perón (1919-1952); Madonna onder de macho's

ALICIA DUJOVNE ORTIZ: Eva Perón. La madonne des sans-chemise

349 blz., Grasset 1995, ƒ53,80

De levensbeschrijving door Alicia Dujovne Ortiz van Eva Perón, die 43 jaar geleden op 33-jarige leeftijd overleed, is om verschillende redenen opmerkelijk. Ortiz is een Argentijnse journaliste die in 1978 uit Argentinië is gevlucht en sindsdien in Parijs haar brood verdient als schrijfster van romans en reisverhalen. Haar vader was een van de stichters van de Argentijnse communistische partij. Haar moeder was een linkse militante. Met zo'n achtergrond kan men haar moeilijk verdenken van heimelijke sympathie voor het peronisme. Te opmerkelijker is dat in haar biografie bewondering doorklinkt voor 'de madonna van de hemdlozen'.

Eva Perón had een onmogelijk karakter, slechte manieren en werd verteerd door machtswellust. Tegelijk schrijft Ortiz de echtgenote van de facistische dictator Juan Perón revolutionair elan toe. Evita haatte de rijken, maar voor de massa was zij een Pasionara. Haar zusters waren even hebzuchtig als de zusters van Napoleon Bonaparte, haar moeder kon zich als hoge functionaris van het casino-wezen moeiteloos verrijken. Maar Eva hechtte aan geld noch aan goederen. Zij ging geheel in het sociale werk op. Zij heeft de liefdadigheid tot officiële doctrine proberen te verheffen.

Eva Duarte werd in 1919 in een dorp in de pampa geboren als een onecht kind van een grootgrondbezitter en een vrouw uit het volk. Al heel jong wilde zij actrice worden. Op haar vijftiende jaar verliet zij moeder en zusters en trok naar Buenos Aires. Zij had weinig moeite om zich aan te passen aan de machosfeer in de Argentijnse toneelwereld, waar voor onbekende sterretjes de weg naar het succes onverbiddellijk via het bed van regisseurs en critici ging.

Ortiz laat zien hoe in de artistieke periode van Eva ieder van haar minnaars volgens een nauwkeurig vastgesteld plan werd uitgekozen. De hang naar macht zat er toen al in. Zij wist snel carrière bij de radio te maken. De Eva Duarte uit die periode was een gespannen, eerzuchtige en frigide vrouw, zonder sex-appeal, schrijft Ortiz. Zij had een ontembaar karakter, en kon aan woede-aanvallen ten prooi zijn.

Op haar 24ste ontmoette zij kolonel en vice-president Juan Perón, een bewonderaar van Mussolini, Hitler, het militaire bedrijf en piepjonge meisjes. Perón was een weduwnaar van 48 jaar. Als minister van arbeid had hij zich door enkele sociale maatregelen populair bij de arbeiders gemaakt.

In oktober 1945 werd Perón door zijn tegenstanders gearresteerd. Duizenden arbeiders gingen de straat op en trokken uit protest tegen het gevangennemen van hun idool hun hemd uit. Tot dan had de term 'descamisados', de hemdlozen, een misprijzende betekenis gehad, maar in één slag was het nu een bijna heilige aanduiding voor het peronistische volk geworden. 'Descamisados' werd de Argentijnse variant op het 'sans-culotte' uit de periode van de Franse revolutie.

Geduld De weg naar het dictatorschap was nu vrij voor Perón. De dag nadat hij aan de macht was gekomen, verdween het geboortebewijs van Eva Maria Ibarguren, de werkelijke naam van Evita, uit het bevolkingsregister. Voordat het huwelijk met Juan Perón kon worden voltrokken, moest nog menig document worden vervalst. Eva zag er zorgvuldig op toe dat haar achtergrond en verleden waar nodig werden herschreven en gecorrigeerd.

De glorieperiode in Evita's korte bestaan is dan aangebroken. In een koortsachtig tempo doorkruiste zij het land, goederen en voorrechten aan de armen uitdelend. Zij werkte 18 uur per etmaal, tijd voor eten was er nauwelijks. Met eindeloos geduld luisterde zij naar de klachten en smeekbeden van mensen die haar op haar kantoor kwamen opzoeken. Voor elk geval wist zij wel een oplossing te bedenken. Evita bemoeide zich met alles, van een salarisverhoging tot de vestiging van een fabriek, via de toewijzing van een woning of verschaffing van voedsel. Elke dag ontving zij zo'n 12.000 brieven van mensen die haar om een gunst of om raad vroegen. Alle afzenders konden op antwoord rekenen. Ontmoette zij een vrouw met een door syfilis misvormde mond, dan zoende Evita die vrouw nadrukkelijk op de mond. Toen iemand uit haar gevolg haar waarschuwde toch wat voorzichtiger te zijn, riep zij uit: “Weet u wat dat voor die vrouw betekent, wanneer ik haar zoen?”

In de provincie werden door haar toedoen duizend scholen uit de grond gestampt.

Er kwamen modern geoutilleerde ziekenhuizen met uit Amerika geïmporteerde medici, waar de verpleging kosteloos was. Voor de ouden van dagen werden grandioze tehuizen gebouwd, voor de kinderen kwamen er vakantiekolonies. Onmetelijke hangars werden volgestouwd met speelgoed, kinderkleding en tennisrackets. Alle nobele bedoelingen ten spijt, mondde Evita's onderneming uit in enorme verkwisting. Haar vrijgevigheid werd ook een open uitnodiging voor corruptie, al heeft zijzelf nooit een peso in haar zak gestoken.

Aanvankelijk was er voldoende geld voor deze massale liefdadigheid. Argentinië had zich rijk aan de Tweede Wereldoorlog verdiend, en in de eerste naoorlogse jaren was het een welvarend land. De instelling van een verplichte premie op de salarisverhogingen die de arbeiders aan het peronistische bewind te danken hadden, heeft Evita's sociale extravangantie nog enige tijd kunnen financieren. Maar op langere termijn kon dit potverteren ten gunste van de armen slechts tot een economische ineenstorting leiden.

Eva's devotie voor de armen en economische wijsheid stonden met elkaar op gespannen voet. Toen een ambtenaar kwam klagen dat de armen het parket van hun gloednieuwe appartement eruit sloopten om er hun eten op te koken, kreeg hij ten antwoord: “Leg er een nieuw parket in. Het neemt tijd te leren begrijpen dat men het recht heeft om fatsoenlijk te wonen.” Behangen met sieraden, ontving Evita de hele dag door haar volgelingen. Die uitstraling van opulentie gebeurde met opzet: “Voor de descamisados moet ik mooi zijn. Zij vinden het niet prettig te worden beschermd door een slecht geklede vrouw. Ze dromen van mij. Hoe kan ik hen teleurstellen?”

Op politieke hoogtijdagen hield Eva Perón bezwerende redevoeringen vol liefdesbetuigingen aan de dictator en aan het volk. Evita was intussen het voorwerp van een persoonlijkheidscultus geworden. Zij wist dat het Argentijnse volk van dromen hield. “Desolation always seems close in the Argentine vastness (..). In that desolation cults grow”, schreef V.S. Naipaul in The Return of Eva Perón. Perón zelf moedigde deze amoureuze dialoog tussen Evita en het volk aan, zolang die zijn eigen belangen kon dienen. Maar toen Evita zich kandidaat wilde stellen voor het vice-presidentschap, stuitte zij op het macho-verzet van het leger. Perón liet haar in deze zaak prompt vallen, en Evita werd geen vice-president. “Zij was altijd een vrouw onder de macho's”, aldus Naipaul.

De laatste jaren van haar leven werden gekenmerkt door een slopende baarmoederkanker. Als de vrouw die dacht alles in haar macht te kunnen hebben, heeft zij ook geprobeerd haar ziekte te negeren. Ook toen zij al doodziek was, bleef zij nog frenetiek voor de armen werken. “Vergeet de nederigen niet”, smeekte zij Perón op haar sterfbed.

Evita stierf op 26 juli 1952, op 33-jarige leeftijd. De rijken lieten de champagnekurken knallen, maar in de keuken liet het personeel de tranen de vrije loop. Haar dood dompelde het land in diepe rouw. Alicia Dujovne Ortiz was toen twaalf jaar, haar vader zat opgesloten in een peronistische gevangenis. Ortiz beschrijft hoe zij zich op Evita's sterfdag huilend op haar kamer opsloot. “Hoewel mijn ouders niet zo ver zouden gaan zich openlijk over de dood van Evita te verheugen, zouden ze het toch vreemd hebben gevonden dat hun dochter om haar zou huilen.”

Voor het peronisme heeft Ortiz geen goed woord over, maar haar oordeel over Eva Perón is genuanceerd. De ijzeren wil van 'de madonna van de hemdlozen' compenseerde haar ongemanierdheid en gebrek aan intellectuele ontwikkeling. Zij was fanatiek en wraakzuchtig, en schepte er genoegen in ministers en ambassadeurs in het openbaar uit te schelden. Zij was - in de woorden van de dichter Borges - sentimenteel en vulgair als de tango. En zij was absolutistisch. Zo decreteerde Evita dat haar autobiografie, La razón de mi vida, die nota bene door een Spaanse ghost writer was geschreven, verplichte lectuur op de scholen werd.

Tegelijk heeft Eva Perón veel kunnen bereiken, oordeelt Ortiz. In haar verlangen naar maatschappelijke revanche heeft dit bastaardmeisje de traditieloze Argentijnse arbeidersklasse kunnen elektrificeren. Zij heeft er persoonlijk voor gezorgd dat de vrouwen kiesrecht kregen en dat er een echtscheidingswetgeving kwam. Het belangrijkste is misschien nog wel dat zij miljoenen 'descamisados' een gevoel van eigenwaarde heeft kunnen verschaffen.

Voor het hongerende en uitgeputte Europa was het welvarende Argentinië in de eerste naoorlogse jaren een niet te versmaden bondgenoot. In 1947 bracht Eva Perón officiële bezoeken aan Spanje, Italië en Frankrijk. Haar uitdagende gedrag moet toen menige hoogwaardigheidsbekleder in die landen tot wanhoop hebben gebracht. Ook Nederland deed graag zaken met het peronistische Argentinië. Uit de handen van prins Bernhard ontving Eva Perón een hoge Nederlandse onderscheiding. De prins adoreerde Evita, lezen we op pagina 298. Maar al haar machtsvertoon en extravagante opsmuk ten spijt, was Eva Perón kwetsbaar en weinig zeker van zichzelf. Vooral in haar laatste levensjaren moet zij eenzaam zijn geweest. Ortiz verwijst in het bijzonder naar de onverschilligheid waarmee Juan Perón zijn stervende vrouw bejegende.

Een levensbeschrijving van Eva Perón kan moeilijk compleet zijn zonder - al is het maar zijdelings - daarbij Juan Perón en het peronisme te betrekken. Ortiz beperkt zich in haar boek tot het eerste presidentschap van Perón. Diens terugkeer naar de macht in 1973 en diens opvolging een jaar later door zijn derde vrouw Isabel zijn buiten beschouwing gebleven.

Maniakaal Juan Perón was handig, pragmatisch, ontoegankelijk en slechts middelmatig intelligent. In dit macho-land bij uitstek fungeerde Perón als de super-macho.

Hij was maniakaal op orde en hygiëne gesteld en had de gewoonte zich zesmaal per dag te douchen en te verkleden. Het tekent deze weinig fantasierijke militair, dat hij er prat op ging een groot deskundige op het gebied van het poetsen van laarzen te zijn.

Na de dood van Evita vroeg Perón de Argentijnen haar te blijven schrijven, alsof zij nog leefde. De emotionele band met de massa diende te worden voortgezet, het 'glimlachende fascisme' zoals Ortiz het peronisme noemt, moest een blijvend voorbeeld voor Argentinië worden. Maar zonder Evita en met een lege staatskas taande het enthousiasme. Perón werd in 1955 weggejaagd.

Na Evita's dood hervatte de dictator zijn vroegere voorliefde voor het verleiden van schoolmeisjes. Een 13-jarige Lolita heeft zelfs een tijd in het presidentiële paleis mogen wonen. Onder het vertederende oog van de 57-jarige Perón bracht zij haar tijd door met het passen van Evita's jurken.

De biografie van Alicia Dujovne Ortiz is zorgvuldig gedocumenteerd en helder geschreven. Maar de werkelijke verdienste van dit boek ligt elders. Ik vraag mij af of een historicus erin zou zijn geslaagd de ziel van het Argentijnse volk zo haarfijn te ontleden als de romanschrijfster Ortiz in dit non-fictie-boek heeft gedaan. Het meest opmerkelijke aspect van Ortiz' boek is, dat de lezer door de levensbeschrijving van Eva Perón heen Argentinië gaat aanvoelen, gaat ruiken.