Zwemmen met kolibries; Hoe politiek correct is de tekenfilm Pocahontas?

Pocahontas is de eerste tekenfilm die de Disneystudio baseerde op een historisch personage, de dochter van het opperhoofd van een Algonquin-stam. Toch neemt de film een loopje met de historische feiten. In een poging om politiek correct te zijn, is Pocahontas tot symbool gemaakt van het multiculturalisme. De film is een voorbeeld van historisch wensdenken.

Toen het moment van mijn executie daar was, nadat ik zo'n zes weken lang was vetgemest temidden van die Wilde Hovelingen, riskeerde zij [Pocahontas] haar eigen hoofd om dat van mij te behoeden voor een doodsklap; en niet alleen dat: ze zorgde er ook nog voor dat haar vader me een vrijgeleide gaf naar Jamestown...

UIT: EEN BRIEF VAN JOHN SMITH AAN DE ENGELSE KONINGIN ANNE (1616)

Nadat ze hem [John Smith] naar de beste barbaarse tradities hadden onthaald, hielden ze een langdurige beraadslaging, die er op uitliep dat twee grote stenen naar Powhatan werden gebracht. Vervolgens werd [Smith] door iedereen die hem vast kon pakken naar de stenen gesleurd; zijn hoofd werd erop gelegd en terwijl [de indianen] met hun knotsen klaarstonden om hem zijn hersens in te slaan, nam des Konings liefste dochter Pocahontas, toen haar smeekbeden geen effect hadden, zijn hoofd in haar armen, en legde zij haar eigen hoofd op dat van hem om hem van de dood te redden...

UIT: CAPTAIN JOHN SMITH, THE GENERALL HISTORIE OF VIRGINIA... (1623)

Eigenlijk heette ze Matoaka, maar haar vader, opperhoofd van een Algonquin indianenstam, gaf haar de bijnaam Pocahontas, wat zoveel betekent als 'kleine dondersteen'. Toen de Britten in mei 1607 in Virginia voet aan wal zetten en Jamestown stichtten, was ze twaalf jaar oud. Acht maanden later, zo wil het verhaal, redde ze het leven van de commandant van Jamestown, die bij een verkenningstocht in de bossen gevangen was genomen. Pocahontas ontfermde zich over kapitein John Smith op het moment dat zijn hoofd met een knots ceremonieel verbrijzeld zou worden. Daarna besloot haar vader Powhatan het leven van de gevangene te sparen. Tot aan de dag dat Smith gedwongen was om terug te keren naar Engeland - een kruitzakje was in zijn lies ontploft - waren de Britse avonturier en de indiaanse prinses goede vrienden.

Drie eeuwen later is Pocahontas de sexy hoofdpersoon van een Disney-film, een romantic comedy die draait om haar liefde voor het bête blondje John Smith en om de vrede die zij bewerkstelligt tussen Engelsen kolonisten en native Americans. Natuurlijk is ze in de film wat ouder dan twaalf - want zelfs veertig jaar na Lolita liggen liefdes tussen mensen van sterk verschillende leeftijd in de Verenigde Staten problematisch. En natuurlijk vertelt het 85 minuten durende Pocahontas maar de helft van het verhaal.

De Disney-versie eindigt wanneer Smith terugvaart naar Engeland en Pocahontas achterlaat bij haar volk; het ten minste zo fascinerende slot wordt de kijker onthouden: hoe Pocahontas enkele jaren later - als eerste indiaan - gedoopt werd en als Lady Rebecca in het huwelijk trad met de tabaksplanter John Rolfe; hoe ze in 1616, samen met haar pasgeboren zoontje Thomas, als levende reclame voor het kolonialisme werd meegetroond naar Engeland, waar ze furore maakte aan het hof van koning James; en hoe ze nog geen jaar later in het havenstadje Gravesend stierf aan een van de vele Europese infecties waartegen indianen niet bestand waren.

Heiligenleven

Sinds Pocahontas in juni in Amerika in première ging, is de film van alle kanten gekritiseerd. Dat komt niet doordat de Disney-bewerking van dit Amerikaanse heiligenleven artistiek onder de maat is, al is dat gezien de slappe liedjes, de statische plot en de zijïge dialogen ontegenzeggelijk het geval. De kritiek gaat dieper: Disney's Pocahontas zou een loopje nemen met de historische feiten, en daarnaast gedrenkt zijn in de ideologie van de political correctness - volgens de criticasters omdat Disney bang was om na het licht xenofobe Aladdin en de fascistoïde Leeuwenkoning opnieuw negatieve publiciteit op te roepen.

Het valt niet te ontkennen: Pocahontas is een fundamenteel onhistorische film, ook al is het de eerste die de Disneystudio baseerde op een historisch personage. Maar je maakt nu eenmaal geen succesvolle kindertekenfilm over een platonische vriendschap tussen een indiaanse puber en een niet bovenmatig sympathieke kolonist. En dus verzin je een liefde-op-het-eerste-gezicht, een gemene gouverneur die de geliefden dwarszit, en een ongetwijfeld evenmin historisch wasbeertje met een voorliefde voor scheepsbeschuit.

De Disney-scenaristen bevinden zich in goed gezelschap: ook kapitein John Smith, wiens autobiografische geschiedwerk over de kolonisering van de Amerikaanse Oostkust de enige bron is voor het Pocahontas-verhaal, was een grote fantast. Hij wilde met stoere verhalen indruk maken aan het hof, en heeft waarschijnlijk zijn avontuur bij de stam van Powhatan en Pocahontas flink aangedikt. Op basis van etnografisch onderzoek hebben moderne historici zelfs gesteld dat Smith zijn 'terdoodveroordeling' verkeerd geïnterpreteerd heeft: hij zou onderworpen zijn aan een indiaanse initiatie-ceremonie waarin de dochter van het stamhoofd een belangrijke rol speelde. De knots zou hij uit zijn duim gezogen hebben; als de Algonquins hem al hadden willen doden, dan hadden ze hem als vijandig stamhoofd de eer gegund van uitgebreide martelingen; een snelle dood was voorbehouden aan doorsneecriminelen.

Schaamlap

Zoals een Amerikaanse historicus ooit opmerkte naar aanleiding van de westerns van John Ford: 'Het publiek wil niet de rommelige feiten van de geschiedenis, maar de betekenis ervan.' Aan betekenis of boodschap is in Pocahontas geen gebrek. De film is een ode aan de New Age-filosofie (praten met bomen, zwemmen met kolibries, één zijn met de natuur), en contrasteert de edele leefwijze van de native Americans met de hebberige, eco-terroristische instelling van de kolonisten. Toch maakt dat Pocahontas niet tot het politiek-correcte pamflet dat sommigen erin zien. Integendeel, als Disney politiek-correct had willen zijn, dan had de studio zonder meer nooit moeten kiezen voor de geschiedenis van Pocahontas, een legende die al eeuwen de schaamlap is voor de deplorabele indiaans-Amerikaanse verhoudingen.

De harmonieuze relatie van Pocahontas en John Smith (en later John Rolfe) presenteert de geschiedenis zoals de Amerikanen haar graag zien: een nobele wilde redt een onverschrokken kolonist en wordt vervolgens door hem ingewijd in de westerse beschaving. Vergeten wordt het virulente racisme waarmee de inheemsen door de goudzoekers tegemoet werden getreden; vergeten worden de westerse killer-virussen waarmee de indiaanse bevolking in de eeuw voor Pocahontas was gedecimeerd; vergeten worden de bloedige indianenoorlogen uit de negentiende eeuw. En wie denkt er bij het verhaal van de idylle in het woud nog aan de gruwelen van de twintigste-eeuwse reservaatpolitiek die tot op de dag van vandaag voortduren?

Het Pocahontas-verhaal is een schitterend voorbeeld van hetzelfde historisch wensdenken dat Thanksgiving - de herinnering aan de dag dat Puriteinse kolonisten in New England door indianen van de hongerdood werden gered - tot Amerikaanse nationale feestdag heeft gemaakt. Pocahontas is het symbool van het multiculturalisme, en daarmee een perfect onderwerp voor een feelgood movie die van Alaska tot Zuid-Afrika de bioscoopzalen vol moet krijgen. Wie zich eraan ergert dat het ware verhaal van de relatie tussen Europese veroveraars en native Americans opnieuw verdoezeld wordt, moet maar een geschiedenisboek lezen - of luisteren naar het Pocahontas-verhaal zoals het in 1979 door Neil Young op de plaat werd gezet.

In Youngs ballade 'Pocahontas', die twee jaar geleden nog eens werd opgenomen voor MTV's Unplugged, krijgen we door de ogen van een indiaanse overlevende een beschrijving van de vernietiging van zijn volk: hoe de mannen gedood werden in hun tipi's, hoe de vrouwen werden weggevoerd, hoe de bisons werden afgeslacht, en hoe de laatsten der mohikanen vernederd werden als toeristische attracties. In het laatste couplet verandert Young het perspectief en voert hij zichzelf als personage op:

I wish I was a trapper

I would give a thousand pelts

To sleep with Pocahontas

And find out how she felt

In the morning on the fields of green

In the homeland we've never seen

Net als in de Disney-film is Pocahontas bij Young een symbool; maar nu van een Amerikaans paradijs dat door de komst van de Europeanen te gronde werd gericht - in Youngs woorden 'the homeland we've never seen'. De interpretatie die hij van Amerika's nationale legende geeft is indroevig en pikzwart. Het is maar goed dat Disney het bioscooppubliek niet heeft willen belasten met zo veel politieke correctheid. De tere kinderziel zal het al moeilijk genoeg hebben met de dramatische afscheidsscène tussen Pocahontas en John Smith die nu de film besluit.