Verhit gevecht over verkoop Russische staatsbedrijven

MOSKOU, 1 DEC. De strijd om de verkoop van staatsbedrijven in Rusland is zo verhit geraakt dat hij niet meer alleen wordt uitgevochten in directiekamers en het Kremlin, maar ook in het openbaar. Drie toonaangevende banken hebben gedreigd de financiële markten te laten instorten als de regels van de privatisering niet worden veranderd. De regering kondigde daarop aan de belastingdienst op deze banken af te sturen. Het parlement heeft gevraagd om opschorting van het hele privatiseringprogramma.

Inzet van het gevecht is de verdeling van Ruslands meest waardevolle bedrijven, inclusief grote voorraden olie en gas, twee weken voor een mogelijke communistisch-nationalistische overwinning bij de parlementsverkiezingen. De aandacht concentreert zich op dit moment op de veiling van grote paketten aandelen Joekos, een grote oliemaatschappij, die voor volgende week gepland is. De veiling van Joekos wordt namens de overheid georganiseerd door de Menatep Bank, die echter heeft echter laten weten zelf ook mee te bieden en ervan overtuigd te zijn te winnen. Dit heeft de woede opgewekt van andere potentiële kopers, die de overheid en Menatep beschuldigen van een onderonsje. De veiling van Joekos is onderdeel van het 'leningen-voor-aandelen' plan dat de Russische regering sinds begin november uitvoert. De nieuwe fase in de verkoop van staatsbedrijven volgt op de zogeheten voucher-privatisering, waarbij elke Rus een waardebon kreeg die tot 1 juli 1994 kon worden gebruikt voor de aanschaf van aandelen. Het plan is bedacht omdat de opbrengst van de tweede fase van de privatisering, waarbij aandelen voor geld worden verkocht, om verschillende redenen tegenvalt. Een van de doelen van de verkoop van staatsbedrijven is het verminderen van de controle van de overheid op de economie. Maar volgens critici wordt de economie nu in handen gegeven van een besloten groep particulieren.

De regering is sinds begin november bezig aandelen van een kleine twintig aantrekkelijke staatsbedrijven niet direct te verkopen maar in onderpand te geven voor leningen. Als de overheid de leningen niet op tijd terugbetaalt, hetgeen wordt verwacht, heeft de geldschieter vanaf 1 september volgend jaar het recht de aandelen te verkopen. Met de opbrengst wordt dan de lening afbetaald en eventuele winst wordt gedeeld. De geldschieter mag de zeggenschap vrijwel naar eigen goeddunken gebruiken. Er zijn slechts enkele beperkingen, zoals wanneer het gaat om liquidatie van het betreffende bedrijf, om het uitgeven van nieuwe aandelen of om verkoop of verhuur van meer dan tien procent van de bedrijfseigendommen. Deskundigen hebben al gewaarschuwd voor het 'uitkleden' van de uitgeleende bedrijven door hun tijdelijke eigenaars.

Pag.14: Pleidooi voor wijziging van veilingsysteem in privatisering

Maar vooralsnog richt de aandacht zich vooral op de veilingen, waarmee die tijdelijke eigenaars worden uitgekozen. De eerste veiling begin november, van 40 procent van de op twee na grootste oliemaatschappij Soeroetneftegaz, werd gewonnen door het eigen pensioenfonds van het bedrijf. Een andere veiling, van 38 procent van Norilsk Nikkel, werd gewonnen door de bank die de veiling zelf uit naam van de overheid organiseerde. Volgende week staat de veiling van een eerste pakket aandelen van de oliemaatschappij Joekos op het programma en de organisator van die veiling, Menatep Bank, liet via een directeur weten: “Laat er geen misverstand over bestaan, wíj krijgen Joegos.”

Directeuren van drie andere toonaangevende Russische banken - Inkombank, Alfa Bank en Bank Rossiski Kredit - belegden woensdag een persconferentie om te protesteren tegen de wijze waarop de veilingen plaats hebben. De drie banken behoren overigens tot de groep die eerder dit jaar zelf het 'leningen-voor-aandelen plan' lanceerde en onderstreepten nog steeds voor uitvoering van dat plan te zijn. Zij eisen alleen dat de regels “eerlijker” worden. “Volgens alle internationale regels mag het bedrijf dat de veiling organiseert geen vertrouwelijke informatie onthullen. Maar u begrijpt dat als de organisator zelf ook deelnemer is, díe deelnemer alle informatie al heeft”, zei Vitaly Malkin, directeur van Rossiski Kredit.

De drie banken vinden het ook niet realistisch dat deelnemers aan de Joekos-veiling maar liefst 350 miljoen dollar als garantie moeten deponeren bij het ministerie van financiën. Dat moet overigens op een bankrekeningnummer dat zij naar eigen zeggen nog altijd niet hebben kunnen achterhalen bij de organatoren van de veiling: concurrent Menatep.

“Niet één Russische commerciële bank heeft meer dan 150 miljoen dollar beschikbaar”, zei de president van de Inkombank, Vladimir Vinogradov. Hij voegde er aan toe: “Om de noodzakelijke fondsen te krijgen om aan de tenders mee te doen zouden we voor 350 miljoen dollar aan schatkistpapieren moeten verkopen, wat onvermijdelijk ineenstorting van de markt zou meebrengen.” Vinogradov stelde voor de regels zo te wijzigen dat de schatkistpapieren zelf als onderpand kunnen worden gedeponeerd.

Vinogradovs uitspraak over het doen instorten van de markt is in regeringskringen opgevat als een dreigement 'zonder precedent', zoals de vice-president van de Centrale Bank, Aleksandr Chandroejev, gisteren zei. “We zullen contact opnemen met de drie banken om te zien of ze menen wat ze zeggen. Maar de Centrale Bank behoudt zich het recht voor adequate maatregelen tegen deze banken te nemen.” Een voorbeeld van zo'n maatregel noemde hij ook: “Als een bank een vestiging in het buitenland wil openen worden wij gevraagd een aanbeveling te schijven. We kunnen weigeren dat voor deze drie banken te doen.”

Vice-premier Anatoli Tsjoebais ging nog een stapje verder. “Er zal een uitgebreid onderzoek naar deze banken plaats hebben, met deelneming van de belastindienst en de belastingpolitie”, zo kondigde hij gisteren aan. Tsjoebais verzekerde dat het 'leningen-voor-aandelen' plan gewoon zou doorgaan en dat Inkombank, Alfa Bank en Rossiski Kredit niet genoeg middelen hebben om de markten aan het wankelen te brengen door de verkoop van schatkistpapieren.

De drie banken uitten woensdag niet alleen kritiek op de procedure maar ook op Menatep Bank zelf. Die bank, die bekend staat om haar goede contacten met de overheid, zou in het geheim gelden van het ministerie van financiën ter beschikking hebben om haar biedingen te ondersteunen. Het ministerie heeft dit inmiddels ontkend. Verder zou Menatep toezeggingen niet nakomen over investeringen in bedrijven die de bank al heeft gekocht. De president van Menatep Bank zei “geschokt” te zijn over de beschuldigingen, waarvoor geen bewijzen werden overlegd. Menatep zal een rechtzaak tegen de drie concurrenten aanspannen wegens smaad, zo kondigde hij aan.

Tussen alle dreigementen over en weer heeft het hoofd van de comissie die de privatisering leidt, Alfred Koch, inmiddels wel aangekondigd dat volgend jaar de organisator van een veiling vantevoren schriftelijk zal moeten toezeggen zelf niet aan de bieding deel te nemen. Hij erkende verder dat de gevolgde procedures “niet ideaal” zijn. Hij wees echter op de noodzaak de doelstellingen uit de begroting te vervullen en op de mogelijke verkiezingsoverwinning van communisten en nationalisten, die hebben aangekondigd “oneerlijke privatiseringen” stop te zetten en eventueel zelfs terug te draaien. Er is dus haast bij, aldus Koch.

De ophef komt twee weken voor de parlementsverkiezingen en minder dan een week nadat het nog zittende parlement president Jeltsin heeft opgeroepen helemaal met het 'leningen-voor-aandelen' plan te stoppen. De volksvertegenwoordigers waarschuwden afgelopen vrijdag dat het privatiseringsprogramma “een bedreiging van de strategische belangen en de nationale veiligheid van Rusland” betekent.

Afgelopen dinsdag, dus vier dagen na de oproep van het parlement, heeft de regering zonder verdere verklaring drie defensiebedrijven van de lijst van te privatiseren staatsondernemingen geschrapt. Het bekendste van de drie is het bureau dat de Soechoj-gevechtsvliegtuigen ontwerpt. Deskundigen zeiden echter in de Russische pers dat dit minder het gevolg was van de parlementaire verklaring als van de hardnekkige lobby van de defensieindustrie en de militaire top.

Deze deskundigen bleven echter anoniem, zoals wel vaker in dit delicate onderwerp. Want zoals het Britse blad The Economist onlangs over Rusland schreef: “Zelden zal privatisering zo privé zijn geweest.” Maar zoals de afgelopen dagen bleek: geen ruzie kan zo uit de hand lopen als een privé-ruzie.