Onvoltooide encyclopedie

Orhan Pamuk: Het huis van de stilte. Vert. Margreet Dorleijn. Uitg. De Arbeiderspers, 315 blz., ƒ 39,90

Het huis van de stilte (Sessiz Ev) is de tweede roman van de Turkse schrijver Orhan Pamuk (1952) die in het Nederlands verschijnt. Twee jaar geleden verscheen De witte vesting, een boek uit 1985. Sessiz Ev schreef Pamuk twee jaar eerder. Deze omkering ontneemt de Nederlandse lezer het zicht op Pamuks ontwikkeling van een tamelijk traditioneel schrijver tot iemand die zijn romans ingenieus construeert en die een spel speelt met zijn lezer. Ook is de thematiek van identiteitsverwisseling, nadrukkelijk aanwezig in Pamuks latere romans, in Het huis van de stilte minder manifest.

Het huis van de stilte, die in de vertaling van Margreet Dorleijn soepel leest en recht doet aan het origineel, beschrijft het jaarlijkse bezoek van drie kleinkinderen aan hun grootmoeder. Vast onderdeel is de gang naar de begraafplaats waar grootvader, vader en moeder hun laatste rustplaats hebben. Grootmoeder bewoont een vervallen Osmaans huis, ergens buiten Istanboel. Vroeger, toen het het ballingsoord was van grootvader Selahattin, werd het omgeven door stilte, inmiddels ligt om de hoek een schreeuwerige badplaats. Pamuk vertelt het verhaal tegen de achtergrond van het sterk gepolitiseerde en gepolariseerde Turkije van vlak voor de militaire coup van 1980.

De rebelse en drankzuchtige Selahattin, wiens geboortejaar Pamuk laat samenvallen met dat van Kemal Atatürk, is geobsedeerd door de vraag waarom het Oosten zo ver is achtergebleven bij het Westen. Om het Osmaanse rijk van zijn vergaande achterlijkheid te bevrijden, schrijft hij een grootse encyclopedie waarin hij de kennis van het Westen hoopt samen te ballen. Het werk komt nooit af.

De dood is in Het huis van de stilte opvallend aanwezig. Na de dood resteert het Niets, ontdekt Selahattin vlak voor zijn eigen dood. Het ontbreken van hemel en hel jaagt de westerling angst aan, waardoor hij intenser en bewuster leeft. Daarentegen wekt het fatalisme van de oosterling, gerepresenteerd door grootmoeder Fatma, apathie in de hand en gebrek aan zelfkritiek. De kleinkinderen mogen een leven leiden vol drank, discobezoek en echtscheidingen; als de idealist Nilgün door een fascist is afgetuigd, zijn haar broers te lamlendig haar naar het ziekenhuis te vervoeren: zij vrezen de dood niet.

De gebeurtenissen in Het huis van de stilte worden strikt chronologisch verteld door vijf protagonisten die elkaar als estafettelopers afwisselen. Het ontbreken van een meervoudig perspectief symboliseert hoe de personages langs elkaar heen leven. Orhan Pamuk schreef een roman die boeit door zijn speelse structuur en zijn universalistische beschrijving van een maatschappij op drift tussen Oost en West.