Kamer in dilemma over onrendabele lijnen

DEN HAAG, 1 DEC. Woensdagmiddag, lunchtijd. Tussen Den Haag en Utrecht, in een barrijtuig van de spoorwegen, onderhouden premier W. Kok, die een werkbezoek aan Utrecht gaat brengen, en NS-topman R. den Besten zich onder het nuttigen van een broodje met elkaar. Het gaat, hoe kan het anders, over de verzelfstandiging van de spoorwegen, waar de Tweede Kamer nog dit jaar mee in moet stemmen. Zo staat het althans in het contract dat Den Besten en minister Jorritsma eerder dit jaar ondertekenden. Als de minster van verkeer en waterstaat niet vóór 1 december aan NS laat weten dat de Kamer bedenkingen heeft, krijgt het contract op die datum “ongeclausuleerd onbeperkt gelding”, staat in het artikel over de ontbindende voorwaarden.

Inmiddels heeft Den Besten van minister Jorritsma een brief gekregen waarin zij vraagt om uitstel tot 31 december, “omdat de Kamer niet vóór 1 december haar oordeel over het contract kan geven”. De Tweede Kamer heeft het debat voor 11 december op de rol gezet. Op 20 december, twee dagen voor aanvang van het kerstreces, moet het parlement in een plenaire bijeenkomst definitief 'ja' of 'nee' tegen het contract zeggen. Dat is krap. Den Besten zegt dat het voor zijn door stakingen en ander ongerief geplaagde bedrijf nu erop of eronder is. De NS moeten nog dit jaar duidelijkheid krijgen.

De Tweede Kamer, een dag eerder. In een extra, besloten procedurevergadering besluit de vaste Kamercommissie voor verkeer en waterstaat dat het debat niet door kan gaan. De minister moet eerst meer informatie geven over de onrendabele lijnen, ook al zijn de onderhandelingen daarover tussen NS en ministerie nog in volle gang en zullen die naar verwachting nog wel enkele maanden in beslag nemen. Minister Jorritsma komt de volgende dag. Ze zegt dat ze de informatie niet kan verstrekken. Het openbaar maken van concrete bedragen en lijnen verzwakt mijn onderhandelingspositie, betoogt ze.

Wanneer de Tweede Kamer aandringt, raakt de minister geagiteerd. Het kan echt niet, houdt ze vol, het gaat ook om bedrijfsgeheimen. En, nog een troef: als jullie niet willen debatteren, vrees ik dat de voltallige raad van bestuur van NS aftreedt. “Dat kan ik niet voor mijn verantwoording nemen.” De minister weigert nog eens een brief met een verzoek om uitstel aan de NS te sturen. Als dat de Kamer niet aanstaat, “dan zetten jullie mij maar af”.

Diezelfde middag wijdt de commissie er nog een procedurevergadering aan. De Kamerleden komen er niet uit. Coalitiepartners PvdA en D66 vinden eigenlijk nog steeds dat het debat op deze manier niet door kan gaan. Ook de hele oppositie vindt dat. Alleen Jorritsma's eigen partij, de VVD, is een andere mening toegedaan. “We hebben genoeg informatie. De NS heeft recht op duidelijkheid”, zegt het Kamerlid Remkes. PvdA en D66 laten weten dat ze ruggespraak met hun fractie willen. Besloten wordt er de volgende dag, donderdag, nogmaals een procedurevergadering aan te wijden.

Donderdag is ook de dag waarop in het Torentje van Kok de premier, de vice-premiers en de voorzitters van de regeringsfracties de politieke hangijzers van de week doornemen. Kok zegt dat hij ongelukkig is met de opstelling van de fracties over het NS-debat. Er moet nu een keuze gemaakt worden, is hem in het onderhoud met Den Besten gebleken. Tijdens de derde procedurevergadering, omstreeks het middaguur, laten PvdA en D66 weten in te stemmen met de datum van 11 december. “Ze zijn door de pomp gegaan”, zal het Kamerlid Reitsma (CDA) later zeggen.

Inmiddels klampen PvdA en D66 zich vast aan een voorstel dat ze tijdens het debat willen doen, om het contract aan te scherpen voor wat betreft de parlementaire zeggenschap over de onrendabele lijnen. Als dat niet kan, willen ze dat het desbetreffende deel van het contract eruit wordt gelicht, waarna de Tweede Kamer dan met de rest van het contract akkoord kan gaan. De toegenomen druk uit het kabinet is hun zwaar op de maag gevallen. Het was immers ondenkbaar dat zij in een speciaal debat de minister zouden verzoeken een nieuwe uitstel-brief te schrijven of haar, als ze dat zou weigeren, tot aftreden zouden dwingen. De fracties hadden meer soepelheid van Jorritsma verwacht, omdat eigenlijk niemand, ook zij niet, het debat wil uitstellen.

Maar alle Kamerleden hebben op hun bureau een dikke stapel post liggen, van ongeruste burgemeesters die bang zijn voor het verlies van een treinlijn. Het debat van 11 december is ook bedoeld om te laten zien dat die ongerustheid door de Tweede Kamer gedeeld wordt. Waar de Kamerleden het meest beducht voor zijn, is een technisch, abstract debat, dat in plaats van lijnen gaat over rekenmodellen en waarin geen enkele duidelijkheid bestaat over hoeveel miljoen gulden er nu precies nodig is - en of dat geld ook daadwerkelijk voor de onrendabele lijnen uitgetrokken wordt. “Zo'n debat is toch geen gezicht?”, zei Van 't Riet (D66) woensdag.

Daarnaast kan de vaste commissie voor verkeer en waterstaat wel een opstekertje gebruiken, na de begrotingsbehandeling van een paar weken geleden, waar weer eens pijnlijk duidelijk werd dat aan de files voorlopig geen einde komt. Als ze op 20 december 'ja' tegen de verzelfstandiging van de spoorwegen zeggen, moeten ze volgend jaar zelf op zoek naar dekking, als ze vinden dat de minister in haar begroting niet genoeg geld uittrekt voor de onrendabele lijnen. Niets is moeilijker dan dat voor een Kamerlid.