Tussen handwerken en doe-het-zelven; Stileren met steen

Vroeger gebeurde er tussen Sinterklaas en Kerstmis vrijwel niets. Die rust van december had een functie. Als de oogst binnen was, het varken geslacht, het veld geploegd en de balans opgemaakt, gingen velen wat handwerken bij het knapperend haardvuur. Die periode is voorbij, maar is dat niet jammer? Want wat is er leuker dan zelf kleren te naaien van die ene bijzondere stof? Je gordijnen op te sieren met dat ene malle frutsel? Of een kunstig mozaïek te leggen op een lekgeprikte voetbal?

Stenen uit Hurwenen, workshops vanaf ƒ 225,-, mozaïekpakket vanaf ƒ 14,95. Huis te Hurwenen, Waaldijk 8, Hurwenen. Inl 06-35032012 (opbrengst van dit 06-nummer gaat naar Natuurmonumenten).

S-Tiles arte en cerámica in Amsterdam geeft ook mozaïekcursussen à la Gaudi. Een workshop van een dag kost ƒ 195,- en een cursus van 5 lessen ƒ 275,-. Egelantiersgracht 97a. Inl 020-6224855.

Een praktisch boek met korte historische inleiding, illustraties en methodes van mozaïekleggen is 'Mozaïeken, ideeën, projecten en technieken. Peggy Vance en Celia Goodrick-Clarke. Uitg Cantecleer. 127 blz. Prijs ƒ 39,50.

Schroom niet de deurbel te gebruiken'', had Andreas von Bertleff (48) gezegd en hij had een uitgebreide routebeschrijving gegeven hoe ik 'van Utrecht, Den Bosch, of wáár dan ook' bij zijn huis in Hurwenen aan de Waal moest komen. Het landhuis - in neo-classicistische stijl, met een grote half-verwilderde tuin - is eenvoudig gevonden. Een witte auto met mozaïekmotieven staat op de oprit, aan een boomtak in de tuin hangt een raam van gekleurde steentjes en de deurbel is versierd met een lint vol mozaïekstenen. Eén ruk en de deur zwaait open.

Von Bertleff was stellig geweest: na een eerste kennismaking met het mozaïekleggen 'verandert je leven voor altijd'. Voor Von Bertleff zelf gold dit in ieder geval. Na lange tijd werkzaam te zijn geweest in de automatisering, gooide hij het twee jaar geleden ('Ik ben een laatbloeier') over een andere boeg. Een investering van ruim zeven ton en een twaalf maanden omvattend marktonderzoek brachten zo'n zeven miljoen piepkleine stukjes gekleurde porceleinaarde naar Hurwenen. Ze werden op milieuvriendelijke manier gebakken en geglazuurd in Limburg en liggen nu in zakjes van ongebleekt katoen klaar voor verzending. Onderin de oude kelder licht het morgenrood, varengroen en citroengeel op uit blauwe, hermetisch afsluitbare tonnen. “Veilig voor als het water komt”, zegt Von Bertleff. Want dat het gaat komen aanstaande winter, weet hij zeker, na twee achtereenvolgende jaren van grote watersnood.

In de grote tuin met oude bomen en in oude opkamers en kelderruimtes kan men hier het leggen van mozaïeken onder de knie krijgen. Het resultaat is er gegarandeerd snel, zegt Von Bertleff. In zijn kantoorkamer wijst hij naar een koket tuintafeltje, waarvan het tafelblad is ingelegd met een geometrisch motief in tien kleuren steentjes. “Gemaakt door een dame van 58, die geen enkele ervaring had met mozaïek. Maar binnen een dag had ze het af.” Ook kinderen werken bij Von Bertleff, want mozaïek wordt allang niet meer toegepast om alleen maar vloeren en muren te verfraaien. Een melkpak met mozaïek wordt een pennenbak, een lekgeprikte voetbal met steentjes wordt een kunstwerk.

Von Bertleff laat zien hoe het werkt: je plakt met langzaam drogende lijm - want zo kan het motief nog herschoven worden - de steentjes op een ondergrond, maakt een pasta van het zakje voegselpoeder dat bij de steentjes geleverd wordt, en smeert dat met een spons over de voorstelling. Porceleinaarde wordt onder hoge temperaturen gebakken en is daardoor hard, maar niet zo hard dat het niet eenvoudig met een kniptang te knippen valt. “Onze stenen moeten door mensen van vier tot honderdvier te hanteren zijn”, vindt Von Bertleff.

Wie weleens in Ravenna is geweest, weet wat iedere mozaïek-amateur voor zich ziet als hij zijn ogen sluit. Zo subtiel zijn glas en steentjes, edelstenen en halfedelstenen hier verwerkt in de portretten van keizer Justinianus en zijn vrouw Theodora, dat het lijkt alsof de afbeeldingen in de San Vitale geschilderd zijn. De gezichten vertonen schaduw - vlak onder het jukbeen perzikroze en onder de lippen donkerroze - en diepte, en zijn na twaalf eeuwen nog steeds ongeschonden. 'Mozaïek is de ware schilderkunst van de eeuwigheid', liet de zestiende-eeuwse kunsthistoricus Vasari zijn tijdgenoot, de schilder Ghirlandaio zeggen. En inderdaad gaat dat op voor de mozaïeken in Ravenna en Pompeji, voor die in Aken en Bath.

Zo'n hoog niveau van mozaïekleggen wil Von Bertleff zijn cursisten, die voor minimaal een dagdeel komen, niet bijbrengen. Wel organiseert hij dit jaar voor de tweede keer een workshop-week mozaïek voor kunstenaars. Afgelopen zomer werkten onder anderen Evelyn Janssen, Gery Bouw en Carina Hermse op Hurwenen. Er werden lichtblauwe stroompjes water in steen door de tuin geslingerd, witte ballen in het gras verstopt en 'tegelhoofden' over de trap van het huis en op het grindpad gelegd. Maar dat deze mozaïekkunstwerken voor de eeuwigheid gemaakt zijn, is onwaarschijnlijk. De steentjes zelf zijn wel slijtvast en weerbestendig, maar de ondergrond waarop ze zijn bevestigd is dat bepaald niet. Hout, rubber en textiel: dat vergaat gegarandeerd.