Herstel economie Japan ligt in individualisering

TOKIO, 30 NOV. “De groeps-georiënteerde denkwijze van de Japanners staat de ontwikkeling van creativiteit in de weg”, aldus Takafumi Kaneko gisteren tijdens een persconferentie wegens de publicatie van het nieuwe vijf jaren plan van het Economisch Plan Bureau gisteren. Niets minder dan een totale hervorming van de maatschappij lijkt te worden gewenst om de Japanse economie nieuw leven in te blazen. De Nihon Keizai Shinbun (Economisch Dagblad) spreekt in een kop vanmorgen over “De weg naar een samenleving van individuele verantwoordelijkheid”.

Deregulering en het laten werken van de vrije markt zijn absoluut noodzakelijk om nieuwe groeisectoren te creëren en Japan een toekomst te bieden zo stelt het planbureau in het nieuwe werk. Tijdens de persconferentie van het bureau reageerden buitenlandse journalisten sceptisch op de plannen en de kans dat de regering werkelijk hervormingen doorvoert.

Richard Werner, hoofd van de onderzoeksafdeling van het effectenhuis Jardine Flemings in Tokio, is ondanks alle scepsis optimistisch: “Ik ben er zeker van dat de hervormingen worden doorgevoerd.” Nemoto van het effectenhuis Nomura is gematigder en zegt: “Er zal worden gedereguleerd maar het zou zeer langzaam kunnen gaan.”

Takafumi Kaneko, plaatsvervangend directeur-generaal van de Afdeling Planning van het bureau, wees gisteren expliciet op het dubbele scenario dat in het plan is weergegeven: 3 procent groei bij hervormingen, 1,75 procent zonder hervormingen. Het bureau had tot dusver nimmer een dergelijke dubbele berekening gemaakt. Het dubbele scenario is gericht tegen conservatieven die zich verzetten tegen veranderingen. Het planbureau geeft duidelijk aan wat de kosten zijn van verzet. Vooral het ministerie van financiën moet gevoelig zijn voor dit argument want het heeft bestrijding van het financieringstekort (hoger dan in Nederland en de Verenigde Staten) als hoogste prioriteit en grotere groei van de economie geeft hogere belastingopbrengsten.

Een dag voor de bekendmaking van het plan ventileerde Toru Takimoto, plaatsvervangend hoofd van het onderzoeksbureau van het ministerie van internationale handel en industrie (MITI), in een gesprek exact dezelfde opvattingen over de toekomst van de Japanse economie als weergegeven in het nieuwe vijf jaren plan. “Deregulering is de pilaar van de toekomstige economische groei maar drastische maatregelen zijn misschien op het moment moeilijk, dat heeft ook te maken met het huidige leiderschap”, zo zei Takimoto.

De analist Richard Werner bij Jardine Flemings vindt het plan “een grote stap vooruit in een strijd die al lang aan de gang” is: “De grote stimulator van hervormingen is het MITI dat wordt gesteund door de centrale bank, gedeeltelijk door het ministerie van financiën en recentelijk ook door de Keidanren, de federatie van economische organisaties. Het MITI is heeft de Keidanren met argumenten aan zijn zijde gekregen. Regelgeving in de economie is afkomstig van de vak-ministeries als landbouw en posterijen. Deze ministeries hebben veel macht te verliezen.”

De noodzaak van deregulering is volgens het planbureau gelegen in de noodzaak om de Japanse economie een nieuwe basis te geven nu de hoge yen en hoge produktiekosten in Japan de industrie naar het buitenland hebben verdreven. Japan moet overschakelen naar nieuwe hoogwaardige sectoren. Creatief onderzoek en startende bedrijven moeten van overheidswege een stimulans krijgen en de ontwikkeling van nieuwe groeisectoren moet vervolgens aan de werking van de markt worden overgelaten.

Een ministerie waar deze nieuwe oriëntatie op de samenleving reeds is overgenomen is het ministerie van onderwijs. De magische woorden binnen het ministerie zijn momenteel 'stimulering van individualiteit en creativiteit'. Maar de wijze waarop ambtenaren erover spreken wordt gekenmerkt door een zekere onhandigheid: Het grote verschil tussen het gezamenlijk zeggen dat we allemaal creatief moeten zijn en het werkelijk creatief zijn van een individu. Maar wellicht heeft dit meer met het fenomeen 'ambtenaar' dan met 'Japan' te maken.

Een Japanse journalist wees Kaneko gisteren op de spanning tussen enerzijds het willen terugdringen van de rol van de staat en anderzijds het van hogerhand willen sturen via een vijf jaren plan. “De overheid heeft de taak richting te geven”, zo stelde Kaneko. “Het plan geeft de noodzaak van hervormingen aan en de richting waarin deze moeten gaan. Het bevat niet de concrete maaregelen noch is het plan imperatief.”

De Nihon Keizai Shinbun is zich daarvan bewust. In het redactioneel commentaar schreef de krant vanmorgen dat er al tien jaar lang wordt gewezen op de noodzaak tot veranderingen. “Als dat duidelijk is, waarom heeft de regering dan nog steeds geen veranderingen doorgevoerd? Het is een plan dat dubbele gevoelens oproept.”, zo eindigt het commentaar. Nemoto van het effectenhuis Nomura spreekt van een “zeer abstract” plan.

Direkt na de oorlog volgden regering en bedrijven nauwgezet de richtlijnen van de vijf jaren plannen die daarmee een grote rol speelden in het herstel van de Japanse economie en de enorme exportgroei. In het recente verleden hebben de plannen echter aan kracht ingeboet. In 1992 werd onder de titel 'Programma om van Japan een goed land te maken om te wonen' een plan gelanceerd om over te schakelen van een eenkennige gerichtheid op economische groei en welvaart naar een verhoging van het welzijn en de kwaliteit van de leefomgeving. Tegelijkertijd stortte echter de economische hausse ineen en kwam het land in een ongekende recessie terecht waardoor het plan geheel in het water viel.

Geconfronteerd met deze recente geschiedenis wijst Kaneko nogmaals op de vooral filosofische waarde van het plan en stelt in een vergelijking met vijf jaar geleden: “Het vorige plan werd in de 'zeepbel'-periode geschreven toen er een te groot vertrouwen was in de economie. De geschiedenis laat echter zien dat grote filosofen opkomen in tijden van nood, als er een nieuwe weg moet worden gewezen. Dit plan heeft dat element.” Maar Nemoto van het effectenhuis Nomura voegt daaraan toe: “Japan heeft in tijden van crisis getoond drastische maatregelen te kunnen nemen. Maar het kan zijn dat de crisis eerst nog verder moet verergeren.” Zoals een ambtenaar stelt: “Vijftig jaar geleden hadden we ook twee atoombommen nodig voor we de realiteit inzagen.”