Schimpscheuten en quizzen in tv-campagne

MOSKOU, 29 NOV. Zeg niet dat zendtijd voor politieke partijen saai is. Niet in Rusland. De Partij voor Economische Vrijheid (slogan: 'Alles komt in orde') prijst haar verkiezingsprogramma aan in cabaret-achtige liedjes. De Russische Nationale Beweging ('Wij zijn het volk') toont priesters en kerkklokken. Weer een

andere nationale beweging kiest voor opstijgende straaljagers en Vladimir Zjirinovski zoekt het in de erotiek.

Met nog krap drie weken te gaan tot de parlementensverkiezingen van 17 december domineert de politiek meer dan ooit de Russische televisie. Er zijn natuurlijk de gebruikelijke journaals, actualiteitenrubrieken en praatprogramma's, maar daar laten de meer dan 7.000 kandidaten voor de 450 parlementszetels het niet bij. Elke landelijke beweging heeft gratis zendtijd gekregen die op soms opmerkelijke wijze wordt gevuld. Grote partijen als die van premier Tsjernomyrdin, van populist Zjirinovski en van de nationalistische generaal Lebed kopen ook nog eens advertentietijd, waardoor tussen de reclames voor wasmiddelen en wasmachines ineens een zich ontkledende vrouw Zjirinovski komt aanprijzen of Lebed in gala-uniform een trap bestijgt (naar de macht).

Ons Huis is Rusland, de partij die onder leiding van Tsjernomyrdin de zittende machthebbers vertegenwoordigt, komt ook nog aan bod in programma's die op het eerste gezicht niets met politiek te maken hebben. Zo mocht de premier in het muziekprogramma 'Liedjes '95' komen vertellen welke muziek hij het liefst hoort. (“Liedjes uit de oorlogsjaren.”) Een popzanger vertelde in dezelfde uitzending dat hij zich niet met politiek bezighield “maar Ons Huis is Rusland spreekt me aan omdat er tenminste echte mannen in zitten. Zij kunnen orde scheppen, waarin ieder weer zijn plaats kent. De artiest op de Bühne, de premier aan de macht.”

Rusland kent, behalve honderden regionale zenders, twee landelijke tv-kanalen die allebei in handen zijn van de overheid en dat soms in hun journaaluitzendingen laten blijken. Beide kanalen hebben de afgelopen jaren echter ook programma's gekregen die de kijkers zo objectief mogelijk informeren, zoals 'De Details', waarin één onderwerp uit het nieuws wordt uitgediept, 'Spitsuur', vaak vergeleken met de Larry King Show van CNN en 'Eén op één', een debat tussen twee mensen uit het nieuws. Ongeveer de helft van de Russische huishoudens kan bovendien het particuliere station NTV ontvangen, dat nieuws en actualiteiten biedt op een wijze die aan de BBC doet denken.

Dat de landelijke televisie niet meer de volgzame spreekbuis is uit het Sovjet-tijdperk werd eerder dit jaar onderstreept toen procureur-generaal Iljoesjenko vervolging instelde tegen NTV wegens reportages over de oorlog in Tsjetsjenië (NTV interviewde de veelgezochte terrorist Sjamil Basajev) en een politieke poppenshow, die ministers zou 'vernederen'. In plaats van de toon van de programma's te matigen, sloeg NTV's wekelijkse actualiteitenrubriek terug met een stroom onthullingen en beschuldigingen over de openbare aanklager zelf. Die werd vervolgens door president Jeltsin ontslagen omdat hij, zoals de president op een persconferentie zei, “in opspraak was geraakt”.

De opmerkelijkste programma's van dit moment zijn te zien in de zendtijd voor politieke partijen. De kieswet geeft elke partij een uur gratis zendtijd op elk van de twee nationale kanalen. Aangezien er 43 partijen deelnemen is het scherm deze laatste weken voor de verkiezingen zowel 's morgens als 's avonds een uur lang gevuld met politieke reclameboodschappen van elk 7,5 minuut. President Jeltsin heeft afgelopen weekeinde laten weten “teleurgesteld” te zijn over het niveau. In een verklaring van zijn persdienst verwijt de president de kandidaten dat zij “een paradijs op aarde beloven” en dat “zij elkaar zwart maken”.

Wat is er zoal te zien?

Voorwaarts Rusland!, de partij die ex-minister van financiën Boris Fjodorov heeft opgezet naar het voorbeeld van Silvio Berlusconi's Forza Italia, biedt een combinatie van quiz en cabaret waarbij schimpscheuten naar de tegenstanders niet worden geschuwd. Elke uitzending begint met drie vragen. Onlangs bijvoorbeeld: “Welke kandidaat was betrokken in een vechtpartij met een vrouw en is gezien met een Westerse porno-ster? Welke militaire kandidaat heeft zichzelf in één oorlog drie keer overgegeven? Welke kandidaat is er al drie jaar aan de macht zonder enig positief effect? Als u het antwoord weet, stem dan Boris Fjodorov.”

Elke kiezer weet het antwoord. De populist Vladimir Zjirinovski laat zich graag voorstaan op zijn vermeende sex-appeal. De nationalistische generaal Aleksandr Roetskoj herinnert er vaak aan hoe hij als Held van de Sovjet-Unie drie keer is neergeschoten in Afghanistan. Viktor Tsjernomyrdin is premier. Met deze laatste, in de uitzending aanwezig in de vorm van een levensgrote foto, hield kandidaat Fjodorov vervolgens een 'interview'.

“Viktor Stepanovitsj, hoe kunt u prijsverhogingen van 5 procent per maand nou stabiliteit noemen”, vroeg hij. “Hoe komt het dat de Tsjetsjeense terrorist Basajev nog steeds op vrije voeten is?” Enzovoorts. De foto zweeg. “Ziet u”, zei Fjodorov tegen de kijkers, “Tsjernomyrdin antwoordt niet. Hij verantwoordt zich niet. Daarom heb ik zelf maar een boek geschreven over Tsjernomyrdins prestaties van de afgelopen twee jaar.” Hij liet een boek zien met geheel blanco pagina's. “Er is namelijk niks om over te schrijven.” Toen volgden beelden van 'gewone mensen op straat' die zeiden 'natuurlijk' voor Voorwaarts Rusland te stemmen. Waarna Fjodorov afsloot met: “Wij zijn niet links, niet rechts, maar normaal. Net als u.”

Vrouwen van Rusland, de partij die in sommige opiniepeilingen na de communistische partij op de tweede plaats komt, kwam de afgelopen week ook met een opmerkelijke uitzending. Daarin kwamen vooral politici van andere partijen aan het woord. “In het parlement gaat het er vaak verhit aan toe”, zei bijvoorbeeld parlementsvoorzitter Ivan Rybkin, zelf lijsttrekker van een eigen beweging. “Dan is het goed dat er vrouwen aanwezig zijn als kalmerende factor.” Waarna beelden volgden van rellen in de Doema, waarbij inderdaad leden van de fractie Vrouwen van Rusland sussend tussenbeide kwamen. Het verkiezingsfilmpje begon en eindigde met een huisvrouw die tijdens het ramen lappen een bord buiten hangt: 'Ga stemmen'.

Ons Huis is Rusland, de partij van premier Tsjernomyrdin, heeft als één van de weinige partijen een groot reclamebureau in de arm genomen. Het resultaat mag gezien worden. De meest recente utzending bevatte niets anders dan een rustig pratende Nikita Michalkov, bekend acteur, regisseur, afgelopen jaar winnaar van de Oscar voor de beste niet-Amerikaanse film en tweede op de kandidatenlijst. “Natuurlijk doet de regering niet alles goed, maar ik zelf zie gewoon geen alternatief voor onze huidige premier, een man die tenminste eerst denkt en dan pas doet”, zei Michalkov. “Al die andere partijen roepen alleen maar hoe het niet moet. Ik vind dat jammer. Steeds maar dat njet, njet. Waarom niet het woord samen? Samen met anderen werken aan de wederopstanding van ons land.” En zo verder, op een vertrouwelijke toon, alsof hij tegenover de kijker in de huiskamer zat. Als er ooit een Russische Ronald Reagan komt, dan moet het deze Michalkov zijn, aan wie wel eens presidentiële ambities worden toegedicht. “Ik wil niet agiteren”, vervolgde de acteur-regisseur. “Als u niet wilt geloven wat ik zeg, kijk dan naar mijn daden, naar mijn films. En oordeelt u zelf wie u gelooft.”

En dan is er ook nog de Partij van Bierliefhebbers. Om te beginnen, zo opende de dertig-jarige lijsttrekker Konstantin Kalatsjev zijn 7,5 minuut, wil ik kwijt dat wij natuurlijk niet alleen van bier houden “maar ook van vrouwen, muziek en een mooi leven”. De Bierliefhebbers worden ten onrechte als grap afgedaan, zei hij, terwijl deze beweging net als elke partij zijn meningsverschillen en debatten kent. “Zo woedt er binnen de partij momenteel een felle strijd tussen de liefhebbers van donker en van licht bier.”

Later in de uitzending begon Kalatsjev echt ernstig te kijken enwees hij erop dat bier slechts een symbool is voor een partij van jongeren die de politieke mores in Rusland willen veranderen. “Er is een partij van liefhebbers van macht, er is een partij van liefhebbers van Zjirinovski”, zei de jonge lijsttrekker. “Nou, dan voel ik mij meer thuis bij een partij van liefhebbers van bier.”