Het dagboek van Karadzic

Naar de maatstaven van de volstrekte rechtvaardigheid gemeten is het vredesakkoord van Dayton niet in orde; daar zijn alle deelnemers, bemiddelaars, waarnemers en analisten het over eens. Behalve misschien de Kroaten voelen alle partijen zich op een of andere manier verliezers: eerst de moslims die de definitieve opdeling van hun land zagen naderen, dan de Serviërs die geen muur door Sarajevo krijgen en tenslotte het concert der Europese naties dat zich de partituur en de dirigeerstok uit handen moest laten nemen.

Maar wat had men anders gewild? Dat was het scenario geweest waarbij de Amerikanen niet beslissend hadden ingegrepen, en de laatste 'winterstop' in de oorlog was gevolgd door de voltooiing van de Bosnisch-Servische veldtocht, etnische zuiveringen, moordpartijen volgens het model Srebrenica met uiteindelijk veldheer Mladic en staatsman Karadzic als de onbetwiste kampioenen van de regio. Dat was het alternatief ter plaatse geweest, en in de rest van het Westen voortzetting van de vruchteloze pogingen tot een bemiddeling die alleen de agressors dienden, gevolgd door treurige ruzies nadat dit opnieuw was bewezen. Wat het afgelopen half jaar tot stand is gebracht heeft zeker duizenden het leven gered en een begin van orde gevestigd waaruit na jaren weer een fatsoenlijke maatschappij kan ontstaan. En om dit laatste was het tenslotte begonnen.

Voor de historici zal het interessant zijn, het drama van Joegosloavië te reconstrueren en zich uit te spreken over de schuld. Het is te hopen dat in het bijzonder Radovan Karadzic een uitvoerig dagboek heeft bijgehouden en dat zal willen publiceren (hij is er onmiskenbaar een man voor), zodat we binnenkort kennis kunnen nemen van zijn diepste innerlijk en vooral zijn denkbeelden over zijn westelijke tegenspelers. Misschien zal dat iets meer leren over het mengsel van politieke bluf, diplomatieke elasticiteit, militaire brutaliteit en platte terreur waarmee Mladic en hij erin zijn geslaagd de verzamelde Westeuropese naties zolang en met zoveel succes aan de teugel te houden. Bluf was het, als van een terroristische Kapitein van Köpenick: van zijn dreiging om de derde wereldoorlog te laten uitbreken tot zijn meest recente plan om van Sarajevo een 'Europees Beiroet' te maken. Wie weet wordt er nog een poging toe gedaan, maar Karadzic heeft deze bedoeling na een dag weer ingetrokken. Zo snel was hij nog niet geweest.

Als de 20.000 Amerikanen naar Bosnië komen, wat nu met de dag waarschijnlijker wordt, is met het akkoord in Dayton de campagne voor de presidentsverkiezingen van 1996 begonnen. Over een jaar omstreeks deze tijd moet de terugtocht al zijn begonnen en mogen er geen grote ongelukken zijn gebeurd zoals in Beiroet, waar 241 Amerikaanse soldaten werden gedood toen hun kazerne werd opgeblazen. Een triomfantelijke terugkeer van de eerste vredestichters een paar weken voor de verkiezingen zal de president flink hoewel niet beslissend helpen. Een ramp, op welk tijdstip dan ook, kost hem vrijwel zeker de overwinning. Met deze expeditie zet Clinton zijn carrière en de toekomst van de Democraten op het spel. Een volstrekte gok. Waarom?

Ten eerste zijn daar de instructies aan de nieuwe vredesmacht, heel anders dan die waaronder de troepen van de Verenigde Naties hun aanwezigheid moesten handhaven. De strijdkrachten van de NAVO zullen als de nood aan de man komt, meer handelen in overeenstemming met de Amerikaanse tradities: Shoot first; eerst schieten, dan praten. Achter deze militaire omgangsvormen ligt een doel dat verder reikt dan de binnenlandse politiek. De Amerikaanse manier van vredestichten - we weten niet of het zo is bedoeld - zal tegelijkertijd een demonstratie voor de Westeuropeanen zijn hoe het hoort en moet. Vier jaar van oorlog met alle gevolgen heeft Washington bewezen dat er aan deze kant van de oceaan een machtsvacuüm ligt dat door morele bevlogenheid niet kan worden gevuld. Niet alleen de partijen in Joegoslavië krijgen les in Amerikaanse machtsontplooiing. Op kleine schaal wordt de Europeanen aan het verstand gebracht dat ze in zulke krachtmetingen zelfstandig niets waard zijn, en verderop zal het de Polen, Hongaren en Tsjechen en uiteindelijk op een andere manier de Russen niet ontgaan, dat in Washington nog altijd de politieke wil en de bereidheid van een supermacht huizen. De termijn van een jaar voor deze hernieuwde Amerikaanse aanwezigheid dient ertoe om deze buitenlandse politiek zoveel mogelijk met de verkiezingscampagne in overeenstemming te brengen. Bestendiging van de vrede legt de grondslag voor wederopbouw, bevestigt in Europa de Pax Americana, herstelt de orde bij de Westeuropese bondgenoten en bevordert de herverkiezing.

In dit geheel na Dayton krijgt ook het vraagstuk van de berechting der oorlogsmisdadigers een nieuwe betekenis. Toen het tribunaal in Den Haag werd geïnstalleerd en de zaak tegen de eerste verdachte begon, hebben heel wat 'waarnemers' zich afgevraagd of dit politiek gezien wel verstandig was omdat immers de onderhandelingen daardoor in gevaar konden komen. De president van het hof, Richard Goldstone, heeft daarop - de hemel zij dank - gezegd dat zijn instituut en hij niets met politiek te maken hebben. Nu is Karadzic van plan naar Parijs te komen ter ondertekening van het vredesverdrag. Bij monde van Richard Holbrooke heeft Washington hem laten weten dat hij daar niets te zoeken heeft. Het is niet meer denkbeeldig dat hij en zijn medeverdachten bij hun verschijning daar worden gearresteerd. Goldstone is 'gematigd optimistisch' dat ze terecht zullen staan. Het recht is niet ondergeschikt aan de politiek, maar uit de kans dat recht wordt gedaan kunnen we wel afleiden hoe het er met de politiek voorstaat. Er is weer hoop.