Durham verstrikt bezoeker in netwerk van draad en botten

Tentoonstelling: Jimmie Durham, The Center of the World. De Vleeshal, Markt, Middelburg. Di t/m zo 13-17u. T/m 10 dec.

Het hangt er een beetje terloops, het papiertje, slordig vastgeprikt aan een stuk hout aan de zijkant van de Middelburgse Vleeshal. Wanneer je er op afloopt verwacht je niet meer dan een huishoudelijke mededeling - iets in de geest van 'ben even koffiedrinken, de portier'. Maar de tekst die de Amerikaanse kunstenaar Jimmie Durham (1940) daar zo terloops in de hal heeft opgeprikt is niet minder dan een beginselverklaring. “Please understand that, in spite of all appearances, I am not your enemy. It is my duty to find out the truth, and I will. I hope it causes as little trouble as possible.”

Niet alleen de tekst is kenmerkend voor Durham, maar ook de wijze waarop hij die heeft geëxposeerd. Juist in die schijnbare achteloosheid wordt de 'vijandigheid' die Durham denkt uit te stralen duidelijk. Jimmie Durham is geen kunstenaar die zijn toeschouwers verleidt en koestert - hij stelt ze liever op de proef en pest ze zoveel als hij daar de kans voor krijgt. De van oorsprong indiaanse Durham gebruikt geen oogstrelende materialen, werkt niet met tot in de puntjes uitgevoerde concepten, maar bedient zich van voorwerpen die hij 'in het wild' vindt en vervolgens bewerkt; stukken boomstam, losse blaadjes, oude stopcontacten en ander materiaal waardoor je als toeschouwer nou niet onmiddellijk in vuur en vlam wordt gezet.

Wie Durhams tentoonstelling The Center of the World in Middelburg binnenloopt denkt even dat de fraaie, vijftiende-eeuwse Vleeshal leeg is. Pas na wat rondturen ontwaar je op de vloer een paar plankjes, wordt achterin de hal een televisie zichtbaar en blijken er tegen de wanden nog een aantal voorwerpen te staan. Wanneer je daar naartoe loopt wordt duidelijk dat het werkelijke kunstwerk zich dit keer op de wanden schuilhoudt: daar heeft Durham een intrigerend en ingenieus netwerk van gevlochten stalen kabels gespannen, dat bijna alle wanden bezet. Het web begint boven de ingang en eindigt in het putje achter de kaartjesverkoper - of omgekeerd, want van een werkelijk begin of einde is op The Center of the World geen sprake. Als een draad van Ariadne vertakt de kabel zich, splitst zichzelf op en buitelt en trekt door een groot aantal obstakels. Die zijn weer typisch voor Durham: een oude telefoon van de gemeente Middelburg, een reeks achter elkaar geschakelde ruggewervels, vermoedelijk van een aantal honden, een stuk of wat stopcontacten, een scheut bamboe, een beugelslot en een pijp - de draad glipt overal doorheen als een virus dat zich stiekem, maar onafwendbaar tegen de wanden heeft genesteld.

Je eerste neiging als toeschouwer is om die dradensporen te gaan volgen, maar daarin loop je al snel vast; de draad heeft veel te veel vertakkingen. Pas als je vervolgens lukraak begint rond te kuieren krijgt Durhams netwerk langzaam een extra betekenis. Alsof de voorwerpen door die pontificaal zichtbare draad een afgerond wereldbeeld van Jimmie Durham vertegenwoordigen, waarin alles zowel letterlijk als figuurlijk in verband staat met alles en waarin hij met voorwerpen die nauwelijks van hem zijn een eigen waarheid heeft gecreërd.

Tijdens het lopen over The Center of the World moest ik regelmatig denken aan de slogan waar het Amsterdamse Stedelijk Museum alweer een aantal maanden bezoekers probeert te werven: 'Kijken is de kunst'. Die semi-democratische leus ('u, toeschouwer, bent even belangrijk als de kunstenaar') is natuurlijk onzin - voor het grootste deel in ieder geval. Ten slotte is het maken nog steeds de kunst waarvoor je als bezoeker naar het museum gaat en wordt je rol als toeschouwer nooit groter dan die van interpreet en afmaker van het beeld dat de kunstenaar je voorschotelt. En dat is precies wat Durham zijn publiek met The Center of the World nog eens quasi-bescheiden, maar prikkelend inwrijft: de toeschouwer mag zoeken en verbanden leggen tot hij een ons weegt - de kunstenaar presenteert de werkelijkheid waarom het uiteindelijk blijft draaien.