Noord-Europa uit op rust aan de zuidflank; Europese Unie en Middellandse- Zeestaten bijeen in Barcelona

BARCELONA, 27 NOV. In Barcelona is vanmiddag een internationale conferentie begonnen die al bij voorbaat historische betekenis heeft en die tegelijk met een zekere scepsis is omgeven. Nooit eerder zat de Europese Unie aan één tafel met zoveel uiteenlopende landen uit Noord-Afrika en het Midden-Oosten. De in totaal 27 ministers van buitenlandse zaken zullen morgen een verklaring aannemen waarin ze plechtig oproepen tot wederzijds begrip en nauwe samenwerking op politiek, economisch en cultureel gebied.

In Brussel is de Middellandse-Zee-conferentie de afgelopen tijd soms schamper betiteld als het spelletje van het Spaanse voorzitterschap van de EU. Als politieke compensatie voor alle aandacht die sinds de val van de Berlijnse Muur naar Oost-Europa is gegaan zou het nu de tijd zijn de blik naar de zuidelijke Middellandse-Zee-bekken te richten. Onlangs nog stelde een diplomaat in Brussel vast dat met de recente uitbreiding het zwaartepunt op de Europese kaart duidelijk in noordelijke richting is opgeschoven, reden waarom de zuidelijke EU-lidstaten nu extra aandacht vragen voor hun regio.

Toch zou het onjuist zijn om de conferentie in Barcelona alleen maar te zien als zoethoudertje voor de mediterrane EU-lidstaten. Of uitsluitend te beschouwen als vorm van liefdadigheid ten opzichte van de 'magere' landen aan de andere kant van de Middellandse Zee. Bomaanslagen in Parijs, illegale migrantenstromen in Nederland en België en uitdijende drugshandel laten zien dat ook de meer noordelijk gelegen EU-lidstaten alle belang hebben bij rust en veiligheid aan de Europese zuidflank. Het gaat de EU niet alleen om het streven naar “een zone van vrede, stabiliteit, welvaart en samenwerking”, maar ook om het verkrijgen van garanties dat (potentiële) problemen zoveel mogelijk buiten de deur blijven. In Barcelona wordt daarom onder andere gesproken over gezamenlijke aanpak van criminaliteit en drugshandel.

De hoeveelheid geld vormt ditmaal niet het probleem. Op de Europese top in Cannes is afgelopen zomer al afgesproken dat het hulpbudget voor Noord-Afrika en het Midden-Oosten de komende vijf jaar zal worden verhoogd tot 4,7 miljard ecu. Daarmee wordt de geldstroom in zuidelijke richting ongeveer gelijk getrokken met het budget voor Midden- en Oost-Europa. Er moeten nog wel genoeg projecten worden gevonden om de voor komend jaar beschikbare financiën op een verantwoorde manier te kunnen besteden. Maar dat is in Brusselse ogen een luxe-probleem, wat vooral telt zijn de politieke intenties.

Opvallendste besluit in Barcelona zal de beoogde oprichting zijn van een vrijhandelszone tussen de EU en haar mediterrane partners tegen het jaar 2010. Daarbij passen wel enkele relativerende kanttekeningen. Tot dusver verkoopt de EU elk jaar nog steeds meer produkten in Noord-Afrika en Midden-Oosten dan dat ze uit die gebieden importeert. Bovendien blijft in de bilaterale akkoorden die worden gesloten bij de Middellandse-Zee-partners de handel in landbouwprodukten en sommige andere gevoelige sectoren aan invoerbeperkingen onderhevig. Op die manier wordt voorkomen dat boeren en bedrijven in met name de zuidelijke lidstaten van de EU al te grote concurrentie gaan ondervinden. Die benadering levert ook bij de noordelijke EU-landen ergernis op. Als netto-contribuanten aan het EU-budget verwijten ze de zuidelijke lidstaten dat ze er te veel op uit zijn markttoegang af te kopen door met de geldbuidel uit Brussel te rammelen.

De EU dringt er bij landen in Noord-Afrika en Midden-Oosten op aan onderling de economische betrekkingen ook veel steviger aan te halen. Maar los daarvan blijft de angstige wetenschap overheersen dat de economische groei de komende jaren onvoldoende zal zijn om de enorme aanwas van de bevolking op te vangen. Volgens een recent rapport van de Wereldbank was er in de periode 1981-1991 in Noord-Afrika en het Midden-Oosten per saldo zelfs sprake van een economische teruggang van gemiddeld twee procent per hoofd van de bevolking. Dat betekent dat de kloof met het rijke Europa alleen maar groter wordt. Volgens schattingen zal de bevolking ten zuiden van de Middellandse Zee de komende dertig jaar bijna verdubbelen, terwijl de bevolkingsgroei in Europa stagneert.

Wat de gevolgen kunnen zijn laat zich raden. Volgens sommigen is alleen al de dreiging van een massale economische migrantenstroom voldoende om het Middellandse-Zee-beleid tot topprioriteit van de EU te maken. Nederland wil dat in Barcelona harde afspraken worden gemaakt over de verplichting om uitgewezen, illegale vreemdelingen terug op te nemen in eigen land. Vooral de ontwikkelingen in Algerije hebben de beleidsmakers in Europa de afgelopen tijd wakker geschud voor het gevaar van politieke instabiliteit en opkomend fundamentalisme.

Eerder deze maand nog verwees de Westeuropese Unie (WEU), de beoogde defensietak van de Europese Unie, naar de mogelijkheid van een exodus uit Algerije naar landen als Frankrijk, Italië en Spanje, mochten moslim-fundamentalisten de macht overnemen in dat land - waarop de kans de laatste tijd overigens kleiner is geworden. “Toenemende instabiliteit en de zwakte van de democratische instituties in delen van Noord-Afrika vormen vandaag de dag grote bronnen van zorg voor heel Europa”, aldus de studie van de WEU. Met andere woorden: de zuidelijke flank van Europa vormt stilaan een serieus veiligheidsrisico voor Europa. Mogelijk dat dat gegeven voldoende is om Barcelona niet tot een eenmalige gebeurtenis te maken.