Beleggers bedriegen 'hebzuchtige' Russen

MOSKOU, 25 NOV. Het afgelopen weekeinde was bepaald opwindend voor Nina Titova, een van de duizenden Russen die geld hebben verloren aan dubieuze beleggingsfondsen. Vrijdag gelastte president Jeltsin volkomen onverwachts schadeloosstelling van deze 'bedrogen investeerders'. Zaterdag beloofde premier Tsjernomyrdin dat hij spoedig uitvoering zou geven aan het presidentiële decreet. En zondag belde toevallig de rechtbank op met de mededeling dat haar schadeclaim tegen de failliet gegane LLD-bank deze week zou worden behandeld.

Het is inmiddels een weekeinde later en mevrouw Titova staat al weer met één been op de grond. Ze heeft in de krant gelezen over verkiezingsretoriek van een premier die ook lijsttrekker is. Ze heeft kennis gemaakt met de beperkingen van de rechterlijke macht. En ze verkeert weer net zo in onzekerheid als al die landgenoten die niet weten wie nog te geloven en op wie te stemmen, straks bij de parlementsverkiezingen van 17 december.

Het bedrog door beleggingsfondsen die gouden bergen beloofden en vervolgens er met het ingelegde spaargeld vandoor gingen, houdt in Rusland nog steeds duizenden mensen bezig. Het bekendste schandaal is dat rondom MMM, een piramidefonds waarvan de instorting vorig jaar in het hele land tot demonstraties leidde. Het brein achter MMM, Sergej Mavrodi, werd op spectaculaire wijze aangehouden, maar hij is nog niet berecht. Kort na zijn aanhouding wist hij namelijk bij tussentijdse verkiezingen een parlementszetel te winnen met de belofte, vanuit de gevangenis geuit via affiches en medewerkers, dat hij gedupeerde 'beleggers' zou terugbetalen. Het is er nog niet van gekomen.

Maar dit is allemaal wijsheid achteraf. In 1993 toonden televisiespots nog avond aan avond reclames van fondsen en banken die blije beleggers koelkasten beloofden, of zelfs hele keukens. Het was nieuw, het was kapitalisme, dus wie weet was het wel waar. Een ervaren medewerkster van Intoerist als Nina Titova staat zich erop voor dat niemand haar iets kan wijsmaken. Maar toen een collega na drie maanden al met dertig procent rente thuiskwam, sloeg toch ook Nina aan het beleggen. Ze verkocht haar sieraden en schafte voor een miljoen roebel (toen ongeveer 1.500 gulden) een Gouden Wissel aan.

De Gouden Wissel werd uitgegeven door de LLD-bank, een van de meer dan tweeduizend nieuwe banken die de afgelopen jaren in Rusland zijn geopend. Niemand wist wat de afkorting LLD betekende, maar dat bleek net als bij het razend populaire MMM geen bezwaar. Het waardepapier zelf was een goudkleurig document op A5-formaat, bedrukt met gouden letters die de koper in één jaar 300 procent rente beloofden. De naam van de belegger werd erop geschreven, voor het ingelegde bedrag werd een kwitantie verstrekt en als de koper nog mocht aarzelen, werden de twijfels wel weggenomen voor de deur van de LLD-vestiging: daar stonden tientallen mensen in de rij voor de Gouden Wissels.

Twaalf maanden later, op 9 november vorig jaar - de datum van uitkering stond aangegeven op het waardepapier - vervoegde Nina zich weer bij de LLD-bank om haar winst te incasseren. Maar het gebouw was dicht en voor de deur stonden gewapende bewakers. Enkele dagen later las zij in de krant dat de bank failliet was. Het MMM-schandaal had toen inmiddels al mensen wakker geschud en Nina legde zich erbij neer dat zij alweer bedrogen was. Want waar kon ze hulp vragen? Niet bij de regering: die had met een beleid dat tot hyperinflatie leidde al in 1991-92 voor verdwijning van haar spaargeld gezorgd.

Dit voorjaar liep Nina een kennis tegen het lijf die destijds ook een Gouden Wissel bleek te hebben gekocht. Zíj had haar geld inmiddels wel terug. Eenvoudig door een klacht in te dienen bij de rechtbank. Die had haar gelijk gegeven, haar op een lijst met schuldeisers geplaats en toen de boedel van de bank werd verdeeld haar haar deel gegeven. En zo schreef Nina ook een brief aan de rechtbank. Behalve een ontvangsbewijs hoorde ze er niets meer van. Tot afgelopen weekeinde.

Eerst was er het nieuws over het nieuwe fonds waarmee de regering bedrogen beleggers wil compenseren. Het fonds moet over een maand zijn opgericht en zal worden gevuld uit de opbrengsten van de verkoop van staatsbedrijven. De aankondiging was opmerkelijk, want, zoals de zakenkrant Kommersant schreef: “Dit is een sociale uitkering aan domme en hebzuchtige mensen” - temeer omdat de regering van compensatie van het in 1991-92 door inflatie verloren gegane spaargeld nooit heeft willen weten. Maar Nina leest geen Kommersant en toen zij zaterdagavond premier Tsjernomyrdin op de televisie zag, dacht zij voor het eerst in lange tijd weer bij het journaal: dit gaat over mij.

Op dinsdag echter plaatste ook de populaire Moskovski Komsomolets de beloften van president en premier in perspectief. Pas over een maand hoeft het fonds er te zijn, dat is net ná de verkiezingen. De krant liet deskundigen aan het woord die erop wezen dat het geld eenvoudig ontbreekt voor compensatie van de (volgens de premier zelf) meer dan twintig miljoen gedupeerde beleggers. “De regering heeft alleen maar haar intentie uitgesproken mensen het geld terug te geven dat ze door hun eigen domheid hebben verloren”, schreef het blad, “in de hoop dat deze mensen nog een dom ding zullen doen, namelijk bij de komende verkiezingen voor de regering stemmen.” Nina kreeg een treurig gevoel: het ging opnieuw over haar.

Maar er was de rechtzaak nog. Geheel toevallig had juist in het weekeinde waarin de premier zijn aankondiging deed, een medewerker van de rechtbank gebeld om haar te vragen deze donderdagmiddag te verschijnen voor haar zaak tegen de LLD-bank. In het district Koptevskaja, in het noorden van Moskou, vond Nina het enorme gerechtsgebouw, dat bijna helemaal verlaten bleek te zijn. Op de derde verdieping, kamer 311 zoals de medewerker had gezegd, trof zij nog één man aan achter een groot bureau met hoge stapels dossiers.

De man was de president van de rechtbank. “Eigenlijk moeten mijn medewerkers dit werk doen maar ik heb geen medewerkers meer, daarom doe ik het nu zelf”, legde deze Aleksandr Aleksejevitsj Knasjev uit. De rechter had het als overheidsdienaar sinds de economische hervormingen niet eenvoudiger gekregen. Het afgelopen jaar heeft de regering drastisch bezuinigd, onder andere door ambtenarensalarissen niet te verhogen of zelfs niet uit te betalen. “Ze gaan allemaal weg. Naar advocatenkantoren, naar banken, naar buitenlandse firma's”, zei de rechtbankpresident over zijn collega's en medewerkers. “We zijn hier in dit district nog maar met drie rechters over.”

De rechtbanken in Moskou hebben onlangs een dag gestaakt om te protesteren tegen hun arbeidsomstandigheden maar het heeft nog niet geholpen. “Zelf hoef ik nog maar een half jaar, dan kan ik met pensioen”, zei Knasjev, die 600.000 roebel per maand (225 gulden) verdient. “Maar kunnen ze niet iets voor zulke jongens doen?” Knikje naar zijn assistent, die in het hoekje van de kamer bleek te zitten. Het betrof hier een gesjeesde student rechten, die 150.000 roebel (55 gulden) per maand ontvangt. Betere assistenten kan de deze districtrechtbank zich niet veroorloven. 'Beter' wekt in dit geval trouwens een verkeerde indruk, want het is wel deze jonge medewerker die Nina op die bewuste vrije zondag heeft gebeld.

De zaak op zich lag eenvoudig, zo bleek uit het dossier. “Kunt u me de Gouden Wissel laten zien”, vroeg Aleksandr Aleksejevitsj. Nina overhandigde het papier. De man begon de gegevens over te nemen op een formulier en pakte daarna een rekenmachine. “De bank is u 11.330.000 roebel schuldig”, zei hij, op een toon waaruit bleek dat de nu voor hem zittende vrouw niet de eerste gedupeerde was in de zaak-LLD. Hoe hij tot zijn berekening kwam werd niet duidelijk. Nina hoefde alleen nog een handtekening te zetten en dan kon ze volgende week terugkomen om de uitspraak op te halen. Daarmee zal ze vervolgens onderaan de lijst met schuldeisers worden gezet. En dan wordt het afwachten of er nog iets overschiet.

“Ik verwacht in dit geval wel snel duidelijkheid, want op 17 december zijn de verkiezingen”, zei de rechter nog, toen hij Nina uitgeleide deed. “Michail Leonidovitsj Larin (de president van LLD) is kandidaat voor een parlementszetel. Als hij wordt gekozen geniet hij immuniteit.”