Vergiftigd door de KGB

Vladimir Vojnovitsj: Een incident in hotel Metropool. Vert. Pieter de Smit. Uitg. Meulenhoff, 176 blz. ƒ 34,90.

In het werk van de Russische satiricus Vladimir Vojnovitsj zijn feit en fictie gewoonlijk moeilijk te scheiden. Dit gold onder meer voor De merkwaardige lotgevallen van soldaat Ivan Tsjonkin en voor Moskou 2042. Maar zijn nieuwste boek, Een incident in hotel Metropool, is geheel op feiten gebaseerd. Wel zijn het feiten die om opheldering vragen. Op zondag 11 mei 1975, 's middags om vier uur, had de dissident Vojnovitsj in kamer 480 van het chique Moskouse hotel Metropool een gesprek met twee KGB-ers, die beweerden dat ze hem voor de sovjetliteratuur wilden behouden. Het gesprek verliep in alle gemoedelijkheid, maar Vojnovitsj voelde zich in de loop ervan fysiek onwel worden. Zes dagen lang vertoonde hij directe vergiftigingssymptomen, zoals hartstoornissen, hoge bloeddruk en gewichtsverlies; problemen met herinnering en concentratie bleven hem enkele jaren achtervolgen.

Vojnovitsj doet uitgebreid verslag van zijn pogingen dit incident te ontrafelen. Op de hem eigen ironische toon vertelt hij van het ontmoedigende geharrewar met de diverse instanties, het doorzichtige en soms hilarische gedraai van functionarissen, de geruchtenmachine, de kleine en grote pesterijen die hijzelf, zijn familie en kennissen te verduren kregen.

De beschrijving van het moeizame, jarenlange gevecht om duidelijkheid omtrent deze onmiskenbare vergiftigingspoging laat veel zien van de werkwijze van de KGB en aanverwante organisaties. Dit is echter eerder onverkwikkelijk dan boeiend, en gelukkig gebruikt Vojnovitsj het incident vooral om een aantal andere zaken aan op te hangen. Naast een analyse van zijn verhouding met al wat sovjet is, geeft hij zijn mening over aangepaste schrijvers binnen het systeem, het 'gevestigde' dissidentenmilieu in Rusland en emigrantenkringen in het buitenland. Niet alleen het sovjetregime was intolerant, concludeert hij: iedere gemeenschap vreest afwijkende meningen en onafhankelijk gedrag.

Een gedeeltelijke ontknoping van het incident in de hotelkamer vond pas vele jaren later plaats, toen de glasnost een openbare conferentie mogelijk maakte met als thema 'De KGB gisteren, vandaag en morgen'. Hier klonk de officiële bekentenis - 'Ja, Vojnovitsj werd vergiftigd' - met een nog verdergaande toevoeging: 'maar onze hele maatschappij werd immers vergiftigd.' Vojnovitsj kan het daar alleen maar volmondig mee eens zijn, maar, zo luidt zijn laatste vraag: wat doen we met al die mensen die aan deze algehele vergiftiging actief hebben bijgedragen? Veroordelen? Vergeven? Vergeten? Zijn antwoord is duidelijk: spoor de misdagers eerst op, vergeven kan altijd nog.