Trots op vijfvingerigheid

Soms lijkt het of de Amerikaanse paleontoloog Stephen Jay Gould geschiedenis bedrijft in plaats van biologie, tot je beseft dat biologie geschiedenis is. In zijn essaybundel Eight Little Piggies vraagt hij zich onder meer af waarom mensen vijf vingers aan elke hand hebben. Rubriek over boeken die ten onrechte in de ramsj zijn geraakt.

Stephen Jay Gould: Eight Little Piggies. Reflections in Natural History. Uitg. Jonathan Cape. Verkrijgbaar bij de boekhandels Donner en Scheltema & Holkema voor ƒ 14,50.

Er is altijd wel iemand om je dag goed te maken: een vriend die geluk heeft, een vijand die pech heeft gehad. Het geluk kun je niet afdwingen, ook niet bij vrienden, maar de pech is in hoge stapels uitgestald te vinden in het modern antiquariaat. In dit vagevuur van de uitgeverij kom ik tot genoegen altijd wel enkele vijanden tegen, maar er zijn helaas heel wat meer vrienden bij. Schrijvers van wie je, ook al ken je ze niet persoonlijk, bent gaan houden.

Stephen Jay Gould bij voorbeeld. Van hem ligt Eight Little Piggies in de ramsj, 479 pagina's prachtig gebonden, voor ƒ 14,95. Bij ons is deze Amerikaanse professor in de paleontologie vooral bekend van de televisieserie Een schitterend ongeluk. Hij was die dikke. In het buitenland heeft niemand dat schitterend ongeluk gezien. Toch lopen Goulds boeken daar beter. Volgens zijn Nederlandse uitgever, Contact, doet Gould het bij ons minder goed dan verwacht. Hij 'weet niet waar het aan ligt'. Misschien ligt het aan Goulds voorliefde voor moeilijke woorden - contingentie, ambiguïteit - misschien aan zijn letterlijk vleesgeworden Amerikaansheid, maar wie daar overheen stapt, wordt ruim beloond. In Amerika natuurlijk en ook in Engeland, maar ook in Frankrijk en Duitsland wordt Gould meer dan hier geëerd als wat hij is: zo niet de reïncarnatie van Darwin zelf, dan toch wel de levende Wallace of Huxley.

Eight Little Piggies is de zesde in een reeks verzamelde opstellen 'over biologie, geschiedenis en cultuur'. Als voorbeeld dient het titelessay. De 'little piggies' zijn de vingers uit het kinderaftelversje. Bij gebrek aan Duimelot en Likkepot kennen Amerikaanse kinderen hun vingertjes als varkentjes: 'this little piggies' Maar waarom acht? Hebben Amerikaanse kinderen minder vingers dan de onze? Natuurlijk niet. De vraag is hier hoeveel vingers onze voorvaderen hadden. Daarmee heeft Gould zich eerder bezig gehouden, getuige titels als The Panda's Thumb en Hen's Teeth and Horses's Toes.

Volgens de leerboeken hebben alle viervoeters in principe vijf vingers en vijf tenen aan elke hand of voet. Ook al hebben ze van hun handen vleugels gemaakt, zoas de vogels, of al zijn hun achterpoten zo sterk gereduceerd als bij de walvissen, dan nog zijn er altijd resten van die vijf te vinden. Bij een paard is er van elke vijf nog maar één teen over, met twee aan weerszijden voor de sier, als griffelbeenderen, maar van tijd tot tijd treden er als herinnering aan de voorgeschiedenis nog extra tenen op. Katachtigen hebben wel vijf vingers over, maar die zijn tot een klauw vergroeid. Als je ziet hoe onthand zij tegen blikjes Kitekat duwen, krijg je medelijden met ze.

Tel je bij alle huidige gewervelde landdieren het aantal vingers en tenen per hand of voet, dan blijkt daadwerkelijke vijfvingerig- en tenigheid na miljoenen jaren evolutie een zeldzaamheid. Dat wij ze nog hebben, daarmee mogen we ons in de handen knijpen. Zonder al die vingers waren we nooit zo slim geworden. Met één vinger per hand heb je aan het vermogen om gereedschappen uit te vinden evenveel als een hoefdier aan een typecursus. Laten we blij zijn dat we afstammen van de apen, die hun vingers en tenen het langst nodig hebben gehad. Als de wet op de remmende voorsprong ergens geldt, dan is het wel in de biologie.

Misschien heeft deze trots op de vijfvingerigheid de paleontologen op een dwaalspoor gebracht. Misschien ook waren de fossielen niet duidelijk genoeg. In ieder geval duurde het tot 1984 voordat de eerste primitieve viervoeter met een ander aantal dan vijf vingers werd beschreven. Tulerpeto had er zes. In 1990 doken er zelfs met zeven tenen en acht vingers op. Maar als dat mogelijk bleek, betoogt Stephen Jay Gould, dan zouden de vier vingers van de amfibieën best ook oorspronkelijk kunnen zijn, in plaats van een gemankeerde vijf.

Als altijd in zijn essays gebruikt Gould zo'n detail als aanleiding voor verstrekkende meningen. In de kleinigheden ligt nu eenmaal het allesomvattende besloten. Net als Darwin zelf, die zich na zijn wereldschokkende werk aan de eeuwigheid weer op zijn regenwormen stortte, zoekt Gould het mysterie van het leven in doordrammen over onderdeeltjes. Wellicht is het wezen van de evolutie op je vingers na te tellen. Wellicht hebben we geen vijf vingers, omdat dat aantal voor viervoeters in het ideale bouwplan past, maar omdat onze voorvader er toevallig vijf had en dat voor verder succes geen beletsel bleek. Hadden onze voorvaders zeven vingers aan een hand gehad, of vier, dan hadden wij dat aantal misschien ook.

Soms lijkt het of Gould geschiedenis bedrijft in plaats van biologie, tot je beseft dat biologie geschiedenis is. De term 'natuurlijke historie' was zo gek nog niet. Zoals een historicus alleen maar achteraf kan verklaren hoe het allemaal zo is gelopen als het gelopen is en van daaruit nooit zekere voorspellingen kan doen, zo ziet ook Gould in het huidige samenraapsel van de vissen, virussen en meesterpadden om ons heen niet de beste van alle mogelijke werelden, maar iets dat toevallig zo is gekomen. Aan de ene kant is het jammer dat er geen plan achter de evolutie zit, dat ze nergens naar toe gaat, aan de andere kant is het ook wel een bevrijdende gedachte dat het dus allemaal ook anders had gekund. We hadden allemaal best vier vingers aan elke hand kunnen hebben, met alle verstrekkende gevolgen van dien. Niet alleen zouden we minder handig zijn, we zouden er ook een achttallig stelsel op nahouden en de laatste regel van Goulds essay zou er hebben uitgezien als een Romeinse grafzerk. Hoe immers zou hij de woorden van elkaar hebben kunnen scheiden 'zondereenduimomdespatiebalkopzijntypemachineintetikken'?